( توضيح آيات )
وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ
( سخنان مفسرين در توجيه آيه )
1 - ( الحقّ ) خداى تعالى است و اين آيه نظير آنجا است كه فرموده اگر خداى براى خود شريكى قرار ميداد
( لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ )
( ابى صالح و سدى و ابن جريح ) 2 - ( حقّ ) چيزى است كه وادارد شخص را بر مصالح و محاسن . و ( هواء ) چيزى است كه وادارد شخص را بر مفاسد و قبايح پس اگر پيروى كند حقّ داعى هوى را وا ميدارد شخص را بر مفاسد و قبايح و فاسد مىشود تدبير در آسمان و زمين به جهت اينكه امر آسمان و زمين گذارده شده بر حقّ نه بر باطل .
3 - اگر امور عالم تابع هوى و دلخواه مردم ميگرديد هر آينه حالات آسمانها و زمين فاسد ميگشت زيرا كه دلخواه مردم متشتّت و مختلف است مىشود در يك آن هر كسى بر خلاف ديگرى بر وفق مراد خود چيزى طلب كند مثل اينكه در يك وقت يكى آفتاب طلبد ديگرى باران ، يكى سرما طلبد ديگرى گرما اين است كه اگر اراده حق تعالى تابع دلخواه و هواى مردم گردد امور عالم فاسد خواهد گرديد و چون نظام عالم مرتبط بهم و مطابق حكمت منظم گرديده آن وقت باختلاف هواها عالم و آنچه در آنها است از ملائكه و جنّ و عقلاء حال آنان نيز فاسد ميگرديد .
و چون نظام عالم مرتبط بهم و مطابق حكمت منظم گرديده آن وقت باختلاف هواها عالم و آنچه در آنها است از ملائكه و جنّ و عقلاء حال آنان نيز فاسد ميگرديد .
4 - مقصود از
( وَ مَنْ فِيهِنَّ )
خلق است و معنى عامّ است و وجه فساد عالم بسبب تابع گرديدن حق هواهاى آنها را اينست كه تابع گرديدن هواى آنها ايجاب مىكند بطلان ادلّه و ممتنع ميگردد اعتماد بمدلول عليه و نيز ايجاب مىكند عدم اعتماد بوعد و وعيد و ديگر اعتمادى بثابت بودن و منقلب نگرديدن حكم حكيم باقى نميماند . ( كلبى ) مجمع البيان