( برحمتك الّتى وسعت كلّ شيئى ) .
و گمان نكن كه وحدت عالم وحدت اعتبارى است كه محلّش ذهن باشد چنين نيست بلكه وحدت عالم وحدت حقيقى و ظلّ وحدت حقّه حقيقيه إله عالم است و آن همان فيض منبسط و رحمت واسعه الهيّه است و آن وجهه ( اللَّه ) است كه در سوره الرّحمن آيه 27 فرموده
( كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ )
و آن است كه به تمام اشياء احاطه دارد و اجزاء را متّصل بهم گردانيده كه از هم منفصل نگردند ، اگر نبود آن فيض منبسط ممكن نبود اجزاى متفرّق با هم متّصل گردند و يك وحدت حقيقى تشكيل دهند .
اين است كه خالق متعال بعد از بيان اينكه قبض و بسط نعمت بدست كرم او است تذكّر ميدهد و به ( هل ) استفهامى گويا پرسش مينمايد آيا در نظر عقل ممكن است خالق و آفرينندهاى كه از آسمان و زمين روزى شما را مقرّر گردانيده كه آسمان ببارد و زمين برويد تا روزى شما تأمين گردد غير از خداى واحد يكتا باشد
لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
همين نظام عالم و قبض و بسط رحمت را دليل بر وحدانيت و الوهيّت خود ميآورد زيرا چنانچه گفته شده نظام و وحدت عالم اقوى دليلى بر وحدت إله عالم خواهد بود .
فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ
وقتى بعلم نظرى يقينى فهميديد كه إله و رازق و مدبّر امور همه موجودات همان خداى واحد احد است كه مراقب حال شما است و روزى شما بدست كرم او تأمين ميگردد رو بكجا ميكنيد چگونه از مبدء خود گسيخته و رو به غير نموده و از وى حاجت ميطلبيد ، ارشاد به حكم عقل است كه وقتى فهميديد تمام امور از حيات و ممات و قبض و بسط نعمت و رحمت بدست كرم او است عقلايى نيست كه روى دل به غير نمائيد و به غير او اميدوار باشيد بلكه به حكم عقل و وجدانتان بايستى ملتجى به او گرديده و هر چه خواهيد از كرم و رحمت غير متناهى او بخواهيد كه او فيّاض على الاطلاق است .
وَ إِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ
براى تسلّى دل رسولش خطاب بحضرتش نموده كه اى محمّد صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم اگر كفار