يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها
دخول در محل تنگ را ولوج گويند خدا ميداند آنچه در زمين از بذور و اشجار و آب و غير آن نفوذ ميكنند و نيز كيفيّت نشو و ارتقاء آن را ميداند و ميداند آنچه را كه از گياهها و حبوبات و اشجار و آبها و غير آن كه از زمين بيرون ميآيد و نيز آن فرد متعال باوضاع آسمانى آگاهست از آنچه از آسمان فرود ميآيد از باران و برف و حرارت و انواع ملائكه كه براى انجام وظيفهاى كه محول به آنها است به زمين نزول مينمايند و نيز ميداند آنچه به آسمان صعود مينمايد از اعمال نيك بشر و ملائكه عمّاله و دعاء و طلب حاجات از غرائب التفسير چنين نقل ميكنند كه گفته آنچه فرود ميآيد يعنى جبرئيل و آنكه بالا ميرود يعنى حضرت رسالت در شب معراج .
و صاحب كشف الاسرار گفته از علم قديم حق تعالى پوشيده نيست آنچه بر دلهاى اولياء از واردات و مكاشفات پائين ميآيد و آنچه بالا ميرود از انفاس اصفياء در همه اوقات يا آنچه فرود ميآيد از الطاف و كرم كه از بارگاه قدم متوجّه دلها گرديده هر جا كه بوى آشنا ميآيد در آنجا منزل مىكند ، چنانچه در حديث فرموده
( انّ لربّكم فى ايّام دهركم نفحات الا فتعرضوا لها )
و آنچه بالا ميرود از ناله تائبان و آه مفلسان كه چون سحرگاه از خلوت خانه سينه ايشان روى بدرگاه رحمت بيچون آرد فى الحال رقم قبول به روى كشد كه
( انين مذنبين احب من وحل المسبحين )
پايان ( منهج )
وَ هُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ
در آيه اول خود را ( بحكيم و خبير ) معرّفى نموده اشاره به اينكه آفرينش جهان و جهانيان از روى حكمت و اتقان و علم بصلاح بينى انجام گرفته ، و در آيه دوّم ( برحيم و غفور ) خاتمه داده اشاره به اينكه نسبت به تمام مخلوقاتش رءوف و مهربان است و هر كس رو به او آورد وى را مىپذيرد و از لغزش و خطاى او گذشت مينمايد .
وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلى وَ رَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ
لام ( لتأتينّكم ) لام جواب قسم است و قسم واو ( و ربّى ) مىباشد ، و به پيمبر خود امر ميفرمايد كه در پاسخ گفتار ركيك كفّار كه منكر قيامتند و گويند هيچوقت