پايان رسيده است . به اين ترتيب اين سه كتاب در زمانى معاصر يكديگر نوشته شدهاند . از آنجا كه مرحوم قهپائى حاشيهاى بر نقد الرجال نوشته است « 1 » بنابراين وى از آن كتاب اطلاع داشته ، لكن قرينهاى بر استفادهء وى از اين كتاب در تأليف مجمع الرجال وجود ندارد . از سوى ديگر هيچگونه قرينه صريحى بر استفادهء نقد الرجال از منهج المقال وجود ندارد ؛ هرچند كه نگارش منهج المقال پيش از نقد الرجال پايان يافته و هردو مؤلف نيز در زمان تأليف كتابهاى رجالىشان در يك جا سكونت داشتهاند . همچنين مؤلف شاگرد استرآبادى هم بوده است . بنابراين قطعا كتاب وى را ديده و در اختيار داشته است .
حواشى نقد الرجال
كتاب نقد الرجال به سبب برخى خصوصيات مهم كه ذكر شد و همچنين جامعيت به همراه اختصار ، موضوع حواشى بسيارى از بزرگان شده است . اين حواشى عبارتاند از :
1 . حاشيه محمّد تقى مجلسى ( م 1070 ه ) اين حاشيه در چاپ اخير كه توسط مؤسسه آل بيت صورت گرفته در زيرنويس آمده است .
2 . حاشيه عنايت اللّه قهپائى ( قرن 11 ه ) .
3 . حاشيه سيد نعمت اللّه جزايرى ( م 1112 ه ) .
4 . حاشيه سيد عبد اللّه جزايرى تسترى ( م 1173 ه ) .
5 . حاشيه محمّد على بهبهانى كرمانشاهى ( م 1216 ه ) .
6 . حاشيه ميرزا نصر اللّه حسينى ( زنده در 1239 ه ) .
7 . حاشيه حسين حسينى خراسانى ( م 1258 ه ) .
8 . حاشيه محمّد جعفر شريعتمدار استرآبادى ( م 1263 ه ) .
هامش
( 1 ) . ملا على كنى در توضيح المقال تصريح كرده كه اين كتاب را ديده است و لكن صاحب رياض العلماء در انتساب اين حواشى به قهپائى ترديد كرده و احتمال انتساب آن به شيخ عبد النبى جزايرى مؤلف حاوى الأقوال را نيز منطقى دانسته است .