شرح
( 57 ) حدود العالم : 940 قدامة بن جعفر نوشته كه مذهب مردم قرينين مجوس بوده است ( قدامة بن جعفر ، الخراج : 31 ) .
( 58 ) ابن نديم : 407 .
( 59 ) ياقوت حموى با استناد به بيهقى از يكى از آتشكدههاى خراسان در زوزن ياد كرده است . ياقوت نوشته در زوزن خراسان آتشكدهاى است كه آتش آن را از آذربايجان به سيستان و سپس از سيستان به خراسان آوردهاند ( ياقوت ، معجم ، ج 3 : 158 ) . آتشكدهء معروف ديگر خراسان آذر برزينمهر بوده است . برطبق برخى روايات ، گشتاسپ پس از آنكه به آيين زردشت درآمد ، آتشكدهاى در ريوند در نزديكى نيشابور در كنار درخت سروى بنا كرد ( مؤيد ثابتى ، تاريخ نيشابور : 16 و 18 ) . فريدون جنيدى دربارهء اين آتشكده كه محل دقيق جغرافيايى آن مورد اختلاف بين محققان است ، نوشته كه محل آن را در نزديكى روستاى بورزنى در كوههاى ريوند شناسايى كرده است اما خود وى اضافه مىكند آتشكدهء ديگرى در روستاى ريباد شهر سبزوار در خراسان وجود دارد كه بنابر عقيدهء برخى ديگر از محققان ، همان آتشكدهء معروف آذر برزينمهر است ( جنيدى ، « نيشابور » : 378 ) .
( 60 ) نام اين آتشكده به شكلهاى مختلفى و از جمله ارشك و زشك و رشك و رشك ( مستوفى : 152 ) ، سرشك ، سرشكه ( استخرى : 120 و ابن حوقل : 173 ) آمده است .
( 61 ) ابن حوقل : همانجا ؛ استخرى : همانجا .
( 62 ) ارانسكى : 35 .
( 63 ) فراى ، عصر زرين : 32 .
( 64 ) احاديثى دربارهء برترى زبان عربى نسبت به ساير زبانها به پيامبر اكرم نسبت داده شده كه در يكى از آنان چنين آمده : « قال رسول اللّه ( ص ) : لبغض الكلام الى اللّه الفارسيه و كلام الشياطين الخوزيه و كلام اهل النار البخاريه و كلام اهل الجنه العربيه » ( المقدسى :
321 ) . به اين ترتيب چه فارسى و چه زبانهاى ديگر ايرانى جزو زبانهاى شيطانى و تنها