شرح
( 27 ) المقدسى : 244 .
( 28 ) نجيب بكران : 76 .
( 29 ) استخرى : 221 .
( 30 ) ابن حوقل : 186 .
( 31 ) قزوينى : 223 .
( 32 ) ابن فندق : 28 .
( 33 )Herrmann , Masson , Kurbansakhatov et al . , op . cit . , 43 .( 34 ) بلينيتسكى ، 171 .
( 35 ) دربارهء اينكه نوبهار معبدى بودايى يا آتشكدهاى زردشتى يا هردو بوده است ميان محققان اتفاقنظر نيست . مسعودى نوشته نوبهار را منوچهر ساخته است ؛ بنابراين معبد كافران يا آتشكدهء زردشتيان است ( مسعودى ، مروج الذهب : 589 ) . ياقوت آن را معبد ايرانيان ، و بنابراين زردشتيان مىداند ( ياقوت ، معجم ، ج 3 : 307 - 308 ) . بنابر نظر نويسندهء افغانى ، پنجشيرى ، نوبهار در اصل آتشكده بوده است ( پنجشيرى ، « آيا نوبهار بلخ آتشكده بوده يا معبد بودايى » ، آريانا 47 ش 1 : 1 - 14 ( 1989 ) . محقق ديگر افغانى ، محمد انور نيز معتقد است كه معبدى بودايى بوده ( محمد انور نيز ، « سابقهاى تاريخى نوبهار بلخ » ، آريانا 38 ، ش 3 : 23 - 49 ( 1980 ) . هركاربردى كه اين معبد داشته به هرحال نشاندهندهء وجود پيروان مذاهب فوق در منطقه بشمار مىرود .
( 36 ) فراى ، عصر زرين : 47 .
( 37 ) براى شرح كامل استوپاى مرو ، نك : فصل چهارم
( 38 ) مقدسى مىنويسد كه در خراسان يهوديان زياد و مسيحيان كم هستند ( مقدسى :
474 ) . به نظر مىرسد كه اين نظر مقدسى به كل خراسان بزرگ و ما وراء النهر و شهرهاى بخارا و سمرقند ؛ يعنى نقاطى كه يهودىنشينهاى قديمى وجود داشته اشاره داشته باشد .
براى آگاهى از يك تحليل مناسب از وضعيت يهوديان در آسياى مركزى و خراسان ، نك : كتاب خزران نوشتهء آرتور كستلر . در اين كار نويسنده پس از بحثهاى دامنهدار