جميع الربض و لهم حياض نظيفه عليا أبواب و أنهار تجرى فى بعض البلد » 188 .
توصيفهاى متناقض مقدسى از شهر مرو چنان است كه اجازهء داورى نزديك به حقيقت را به خواننده نمىدهد . بجز اينگونه نوشتههاى متناقض البته مىتوان به نكات ديگرى در كتاب مقدسى دربارهء شهر مرو اشاره كرد كه توسط ساير نويسندگان مورد گفتگو قرار نگرفته است ؛ مثلا جايى كه از گرمابهها و نان و غذاى مرويان و عقل و يكدنگى ساكنان آنجا و مروت آنان و آب شهر سخن مىگويد : « و لا تسأل عن حمّامات مرو و لا الهريسه و الخبز و العقل و البأس فانها معروفه و سل عن مياهم و كسبهم و المرّوات فإنها ضعيفه » 189 .
شهر مرو همراه كوشكهاى زيبا ، بازارهاى پررونق ، مساجد انبوه ، كتابخانههاى غنى ، ميدانهاى وسيع ، خيابانهاى طولانى ، خانههاى زيبا و ساير آثار آن توسط مغولان چنان خراب و ويران شد كه بازسازى آن ديگر ممكن نشد 190 . پس از سدهء هشتم هجرى سعى و كوششهايى براى بازسازى اين شهر انجام گرفت كه در حقيقت سودى نداشت 191 . در خرابى و ويرانى شهر مرو - بجز هجوم مغولان - به دو نكتهء مهم ديگر كه به گونهاى گذرا نيز بايد اشاره كرد . يكى ويرانى و از بين رفتن شبكههاى آبيارى و آبراههاى شهر و اطراف آنكه آن نيز در نتيجهء حملات پياپى بيابانگردان صورت گرفت و ديگر كشف راههاى تجارى جديد بين شرق و غرب كه مهمترين اين راهها ، مسيرها و راههاى دريايى بودند كه بازرگانان و تاجران را از طى راههاى پرمشقت و سخت زمينى بىنياز كردند و در نتيجه بسيارى از شهرهايى چون مرو كه بخش بزرگى از زندگى و حياتشان به عبور و مرور اين بازرگانان ارتباط داشت ، از ميان رفتند .
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — صفحة 215
مساهمون: منصور سيد سجادى
ص٢١٥