و هرگاه در تابستان روز سردى باشد از عمليه ماه است ، و هرگاه در زمستان روز گرمى باشد از عمليهء آفتاب است .
اين است تقدير خداوند عزيز و دانا و منم بندهء پروردگار جهانيان .
شرح : علّامه مجلسى - رحمه اللَّه - در شرح اين حديث مىفرمايد : اينكه حضرت فرمود : « راستى كه مرّيخ اختر گرمى است » ممكن است از تأثير هر دو اختر در سرما و گرما بر اثر خاصيت آنها باشد ، نه بر اثر سرايت گرمى و سردى از آنها به زمين ، و مانند آثار مقارنهء كواكب باشد ، و براى هر كدام از آن دو تدويرى باشد و ارتفاع مريخ در تدوير آن باشد و مؤثر ناقص باشد در حرارت ( چونكه نزديكى آفتاب هم مؤثر ديگريست ) .
و يا نشانهء زيادت حرارت باشد و ارتفاع آن نزد ارتفاع زحل باشد بحسب تدوير زحل ، و انحطاط زحل هم جزء مؤثّر سرما باشد . ( زيرا جزء ديگر آن دور شدن خورشيد است ازسمت الرأس ) .
يا نشانه فزونى سرما باشد و از اين جهت است كه هوا در تابستان گرم است و در زمستان سرد ، و دليلى بر امتناع آن نيست .
مرحوم ميرزا خليل كمرهاى در بارهء اين حديث شريف و شرح علّامهء مجلسى - رحمه اللَّه - گويد : آنچه مرحوم مجلسى - رحمه اللَّه - در اين باره گفته است برپايهء فلسفه قديم يونانى است در تصوير افلاك و سير كواكب ، و اين پايههاى فلسفهء فلكى يونانى امروزه ويران شده است ، و با تحقيقات و اكتشافات دانشمندان امروزه بطلان آن ثابت شده است .
ولى تطبيق روايت با ارتفاع و انحطاط مريخ و زحل بعيد نيست به اين معنى كه زمين درحركت انتقالى خود كه موجب توليد فصول اربعه است و مريخ و زحل در حركت انتقالى خود بدور خورشيد وضعى دارند كه گرما بر ارتفاع مريخ و نسبت به زمين و انحطاط زحل نسبت بدان تطبيق مىشود و سر ما به
پرسشهاى مردم و پاسخهاى امام صادق ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 397
مساهمون: احمد قاضى زاهدى گلپايگانى
ص٣٩٧