آنها است ، و خدا مىدانست كه او از آنها نيست ، و هيچ مسؤوليتى و نقشى در آسمانها نداشت ، و هيچ امتياز و كرامتى نداشت .
من آمدم نزد طيّار ، و به او خبر دادم از آنچه شنيدم ، او اين مطلب را رد كرد ، و گفت : چگونه از فرشتهها نباشد ، در حالى كه خداوند به ملائكه مىگويد :
« براى آدم سجده و خضوع كنيد ، همگى سجده كردند ؛ جز ابليس » .
پس طيّار خدمت امام صادق - عليه السلام - رسيد - در حالى كه من نزد او بودم - از حضرتش سؤال كرد و گفت : فدايت شوم ؛ آيا فرمايش خدا در جاهاى متعدد در حين خطاب به مؤمنين « اى كسانى كه ايمان آوردهايد » شامل منافقين مىشود يا خير ؟
حضرت فرمود : بله ، منافقين و گمراهان و هر كس كه ظاهراً به دعوت پيامبر اكرم لبيّك گفت .
توضيح : گويا طيار بدينجهت از اين آيه سؤال كرد تا زمينه را براى اشكال گرفتن بر امام - عليه السلام - به ادعاى خروج منافقين از خطاب در فرمايش خدا :
« اى كسانى كه ايمان آوردهايد » آماده كند سپس اشكال كند كه منافقين چون از مؤمنين خارجند از اين خطاب ، پس ابليس نيز از فرشتگان خارج است .
و چون امام صادق - عليه السلام - توضيح داد كه منافقين داخل در عنوان « اى كسانى كه ايمان آوردهايد » مىباشند ، لذا ديگر جائى براى اشكال نماند .
علّامه مجلسى - رحمه اللَّه - ( در ذيل همين حديث ) در كتاب نبوّت گويد :
حاصل حديث اين است كه خداوند از اين جهت ابليس را داخل فرشتگان نمود چون با آنها مخلوط بود ، و ظاهراً از آنها بود . و خدا خطاب امر به سجود را به اين حاضرين نمود كه ابليس در ميان آنها بود .
يا مراد به خطاب اى فرشتگان به عنوان مثال بود و ابليس نيز مأمور بود ، زيرا ظاهراً از آنان ، و مظهر صفات آنها بود .
پرسشهاى مردم و پاسخهاى امام صادق ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 381
مساهمون: احمد قاضى زاهدى گلپايگانى
ص٣٨١