عنايت و امداد الهى نباشد ، از انحراف ، مصون نيستند ، چنان كه از امام كاظم عليه السلام روايت شده كه در تبيين آيهء ياد شده ، فرموده است :
إنَّ اللَّهَ حَكى عَن قَومٍ صالحِينَ أنَّهُم قالوا :
« رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا . . . »
حينَ عَلِمُوا أنَّ القُلوبَ تَزيغُ وَ تَعُودُ إلى عَماها وَ رَداها . « 1 »
بى گمان ، خداوند از قومى شايسته حكايت كرده كه وقتى دريافتند كه دلها ، منحرف مىشوند و به كورى و هلاكت خود ، باز مىگردند ، گفتند :
« رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا . . . »
ممكن است كسى بپرسد : چرا خداوند متعال ، برخى را نه تنها هدايت نمىكند ؛ بلكه دل آنها را به بيمارى « زيغ » و انحراف ، دچار مىنمايد ؟
پاسخ ، اين است كه بيمارى « زيغ » ، در نتيجهء تكرار پاسخهاى منفى به نداى عقل ، به وجود مىآيد . وقتى انسان از راهى كه عقل ، آن را درست مىداند ، منحرف شد و كارى را كه عقل ، آن را نادرست مىداند ، انجام داد و اين عملِ خلاف عقل را بارها تكرار كرد ، انحراف از راستى و درستى ، به تدريج ، عادت او مىشود و ضميمهء وجود او مىگردد ، به گونهاى كه ديگر يا به سختى مىتواند و گاهى هرگز نمىتواند كه به راه راست برود و در مسيرى كه عقل ، آن را صحيح مىداند ، قدم بردارد . اين جاست كه قلب و فكر انسان ، به بيمارى زيغ و انحراف ، مبتلا مىشود . قرآن كريم ، در اين باره مىفرمايد :
« فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ .
« 2 »
پس وقتى آنان [ از راه حق ] منحرف شدند ، خداوند ، دلهايشان را منحرف كرد » .
يعنى انحراف عملى انسان از راه حق ، سبب مىشود كه قلب و عقل انسان ، به بيمارى انحراف ، مبتلا گردد . به عبارت ديگر ، انحراف ظاهرى ، در عمق انديشه و جان انسان ، اثر مىكند و موجب انحراف باطنى او مىشود .
هامش
( 1 ) . الكافى ، ج 1 ، ص 18 ، ح 12 .
( 2 ) . سورهء صف ، آيهء 5 .