راوى مىگويد : كه به امام عليه السلام گفتم : پس بگويد : « اگر خداوند ، به واسطهء فلانى بر من منّت نمىنهاد ، از بين مىرفتم » ؟
امام عليه السلام فرمود :
نَعَم ، لا بَأسَ بِهذا وَ نَحوِهِ . « 1 »
آرى . اين گونه [ گفتن ] و مانند آن ، اشكالى ندارد .
آنچه امام عليه السلام بدان راهنمايى فرموده ، حقيقتِ توحيد عملى است و در اين گونه نگرش ، « در جهان ، جز خدا ، هيچ كس اثر ندارد » و همهء جهان ، اسبابى هستند كه خداوند ، مقدّرات خويش را به وسيلهء آنان به انجام مىرساند . بنا بر اين ، وقتى از بندهء خدا سپاسگزارى مىكنيم ، بايد بدانيم كه منعِم حقيقى ، خداست و مخلوق ، واسطهاى بيش نيست ؛ ولى از آن جا كه خداوند فرمان داده است ، از بندهء خدا هم تشكّر مىكنيم . در روايتى از امام رضا عليه السلام نقل شده كه فرمود :
مَن لَم يَشكُرِ المُنعِمَ مِنَ المَخلُوقِينَ لَم يَشكُرِ اللَّهَ عز و جل . « 2 »
هر كه در برابر خوبى مردم ، سپاسگزارى نكند ، از خداوند عز و جل سپاسگزارى نكرده است .
بازكاوى مفهومِ اخلاص در توحيد ، در گرو شناخت مراتبِ توحيد است كه به گونهاى مختصر ، آن را بررسى مىنماييم :
انواع توحيد
توحيد ، بر دو گونه است : توحيد علمى و توحيد عملى .
1 . توحيد علمى
اين معنا از توحيد را سهگونه مىتوان معنا كرد :
الف ) توحيد ذاتى . اين توحيد ، نخستين مرتبهء يكتاپرستى و به معناى نفى شريك ، شبيه و جزء ، از ذات حق تعالى است .
هامش
( 1 ) . عدّة الدّاعى ، ص 89 .
( 2 ) . عيون أخبار الرضا عليه السلام ، ج 2 ، ص 24 ، ح 2 .