امام سجّاد عليه السلام ، در دعاى سحرهاى ماه مبارك رمضان ، از خدا مىخواهد كه قلبِ او را آنچنان پاك كند كه در نهايت ، عملِ او خالص گردد :
أبْرِءْ قَلْبِى مِنَ الرِّياءِ وَ الشَّكِّ وَالسُّمعَةِ فِى دِينِكَ حَتَّى يَكُونَ عَمَلِى خالِصاً لَكَ . « 1 »
دلم را از ريا و ترديد و حبّ ستايش در دينت ، پاك گردان تا اين كه كارم براى تو خالص باشد .
معناى اخلاص در توحيد
اخلاص در توحيد ، يعنى يكتاپرستى محض و پاك ، به گونهاى كه جسم و جان را از ورود هر گونه شركى ، باز دارد و جان ، تنها خداى يگانه را بپرستد و جسم ، تنها براى خداىِ يكتا كار كند . امّا پيراستنِ دل از هر گونه شركى ، بسيار دشوار است . از اين رو ، قرآن ، بسيارى از مؤمنان را مشرك مىخواند :
« وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ .
« 2 »
و بيشترشان به خدا ايمان نمىآورند ، مگر اين كه [ در همان حال ] مشركاند » .
مشرك خواندن مؤمن ، نيازمندِ تأمّلِ گستردهاى است ؛ زيرا « ايمان » و « شرك » را فراهم آورده است . پاسخ مناسب اين همنشينى ، در روايتى از امام صادق عليه السلام بيان شده كه در تفسير اين آيه مىفرمايد :
هُوَ قَولُ الرَّجُلِ : لَو لافُلانٌ لَهَلَكتُ وَ لَو لا فُلانٌ لَما أصَبتُ كَذا وَ كَذا وَ لَولا فُلانٌ لَضاعَ عِيالِى ألا تَرى أنَّهُ قَد جَعَلَ للَّهِ شَرِيكاً فِي مُلكِهِ يَرزُقُهُ وَ يَدفَعُ عَنهُ .
مانند اين است كه انسان بگويد : « اگر فلانى نبود ، هر آينه ، من از بين مىرفتم » و « اگر فلانى نبود ، به چنين و چنان نمىرسيدم » و « اگر فلانى نبود ، خانوادهام نابود مىشدند » .
مگر نمىبينى كه او [ با اين حرفها ] براى خدا در مُلكش ، شريكى قائل شده كه او را روزى مىدهد و از او دفاع كرده ، دفعِ گرفتارى مىكند ؟
هامش
( 1 ) . الإقبال ، ج 1 ، ص 173 .
( 2 ) . سورهء يوسف ، آيهء 106 .