با تأمّل در روايات عقل و جهل ، تفسير سومى براى عقل نظرى و عملى مىتوان ارائه داد و آن اين كه عقل نظرى ، نيرويى ادراكى است كه انسان به وسيلهء آن ، مجهولات را كشف مىكند و عقل عملى ، عبارت از وجدان اخلاقى و نيرويى است كه انسان را به ارزشهاى اخلاقى و عملى ، دعوت مىنمايد كه معصومان عليهم السلام به اعتبار آن كه از كاملترين وجدان اخلاقى برخوردارند ، « ذَوِى النُّهى » هستند و به اعتبار آن كه از كاملترين نيروى ادراك بهرهمندند ، « اولى الحِجى » ناميده مىشوند .
ويژگىهاى عقل عملى
از مطالعهء احاديثى كه در تفسير عقل و نيز توضيح « اولى النُهى » وارد شده است ، انطباق عقل عملى بر « ذَوِى النُّهى » تأييد مىشود ، هر چند نمىتوان اين گروه از روايات را به عنوان دليل نهايى پذيرفت ؛ زيرا بيش از آن كه به تعريف آن بپردازند ، به بيان و ويژگى آنان پرداختهاند .
در روايتى از امام باقر عليه السلام ، چنين آمده است :
قالَ النَّبِىّ صلى الله عليه و آله : إنَّ خِيارَكُم أولو النُّهى . قِيلَ : يا رَسولَ اللَّهِ ! وَ مَن اولو النُّهى ؟ قالَ : هُم أولو الأخلاقِ الحَسَنَةِ وَ الأحلامِ الرَّزِينَةِ وَ صِلَةِ الأرحامِ وَ البَرَرَةُ بالامَّهاتِ وَ الآباءِ وَ المُتَعاهِدينَ لِلفُقَراءِ وَ الجِيرانِ وَ اليَتامى وَ يُطعِمونَ الطَّعامَ وَ يُفشُونَ السَّلامَ فِى العالَمِ ، وَ يُصَلّونَ وَ النَّاسُ نِيامٌ غافِلونَ . « 1 »
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : « بهترينِ شما خردمندان هستند » . گفته شد : اى پيامبر خدا ! خردمندان كيستند ؟ فرمود : « آنان ، خوش اخلاق و بردبار و باوقارند و به خويشان ، رسيدگى مىكنند و به پدران و مادران ، نيكى روا مىدارند و به نيازمندان و همسايگان و يتيمان ، سركشى مىكنند و اطعام مىكنند و سلام ( صلح و آرامش ) را در جهان مىپراكَنند و هنگامى كه خواب ، مردمان را رُبوده و در غفلتاند ، آنان ، نماز مىخوانند » .
خصوصياتى مانند : خوشاخلاقى ، بُردبارى ، سلام كردن و نماز شب خواندن را
هامش
( 1 ) . الكافى ، ج 2 ، ص 240 ، ح 32 .