- أقول » و « قوله - قوله » در كتابهاى حاشيهنويسى ، بيانگر همين مطلب است .
در قرن دهم و يازدهم هجرى ، فعّاليتهاى گستردهاى در حاشيهنويسى بر كتب حديثى شيعه و كتب رجالى شكل گرفت و به نظر مىرسد اوّلين پژوهش حديثى در اين دوره نيز حاشيهنويسى بوده باشد ؛ چرا كه صاحب روضات الجنات مىنويسد :
در حوزهء احكام شرعى ، اوّلين كسى كه در زمان صفويه كتاب نوشت ، حسين شرفالدين اردبيلى است و از آثار او مىتوان شرح بر « نهجالبلاغة » به درخواست شاه اسماعيل اوّل و حاشيه بر « تهذيب الأحكام » شيخ طوسى ( م 460 ق ) را نام برد كه هر دو به زبان فارسى بوده است . « 1 » حواشى نگاشته شده در اين دوره ، يا بر آثار نوشته شدهء پيشينيان ، نظير الصحيفة السجّادية ( 9 حاشيه ) ، كتب اربعه ( 48 حاشيه ) و كتب رجالى ( 10 حاشيه ) است و يا بر آثار نگاشته شده در همين عصر ، نظير : الوافى و كتابهاى رجالى اين عصر . براى معرّفى ، آن دسته از حواشىاى را كه نسخههاى آنها در كتابخانهها و مراكز علمى موجود است ، توضيح دادهايم و بقيهء حواشى را از كتاب الذريعة به طور اجمال آوردهايم . « 2 »
هامش
( 1 ) . روضات الجنّات ، ج 2 ، ص 319 ؛ الهجرة العاملية إلى ايران ، ص 183 .
( 2 ) . در اين جا برخى حاشيهنويسان اين دوره ، به اجمال معرّفى مىشوند :
حواشى بر الكافى :
1 . ابراهيم بن فقيه كاظمى ( ق 10 ) ، 2 . نورالدين على بن ابى الحسن عاملى ( م 1068 ق ) ( حواشى پراكنده بر اصول و فروع ) ، 3 . زين الدين ابوالحسن على بن شيخ حسن ( اجازه از پدرش در 990 ق ) ، 4 . على صغير بن شيخ زين الدين ( پايان 1085 ق ) ( باب توحيد از قسم اصول ) ، 5 . محمّد بن حسن زين الدين ( م 1030 ق ) ، 6 . على كبير بن محمّد بن حسن بن زين الدين ( م 1104 ق ) ( كتاب عقل و علم ) ، 7 . بدرالدين احمد انصارى عاملى ، شاگرد شيخ بهايى ( اصول ) ، 8 . قاسم بن محمّد بن جواد كاظمى ( م بعد از 1100 ق ) ، 9 . محمّد امين استرآبادى ( م 1036 ق ) به صورت ناقص ، 10 . محمّد باقر مجلسى ( م 1111 ق ) ( اصول ) ( الذريعة ، ج 6 ، ص 180 - 184 ) .