2 . اين عمل ، تمايز آشكارى بين دولت صفويه و امپراتورى عثمانى - كه قدرت عمدهء جهان اسلام در قرن دهم بود - بهوجود آورد و به اين ترتيب ، به دولت صفوى ، هويّت ارضى و سياسى داد . « 1 » كوتاه سخن اينكه برقرارى تشيّع اثناعشرى به عنوان مذهب رسمى در كشور ، علاوه بر نگاه داشتن ايران در برابر فشار و تهديدهاى عثمانى در شمال غرب و غرب ، و ازبكان در شمال شرق و شرق ، موجب ايجاد آگاهىهاى بيشتر نسبت به هويّت ملّى و بدين طريق ، ايجاد دولتى متمركز و قوىتر شد .
اين كه حاكمان صفوى چگونه بدين منزلت و اعتبار رسيدند ، سؤالى است كه اساس و زيربناى تشكيل دولت صفويان را مشخص مىكند . به طور كلّى مىتوان گفت كه زمينهسازىهاى قبلى و فراهم نمودن بستر در قالب فعّاليتهاى عوامپسند ، ايجاد باور و اعتقاد در مردم مبنى بر اين كه نايب امام و داراى نوعى نيروى مافوقالطبيعهاند « 2 » يا « مخلّد و به ظهور قائم آل محمّد ، متصل » اند « 3 » و يا اين كه « دودمان امامتْ مكان » اند « 4 » و عواملى از اين قبيل ، حاكمان صفوى را براى مردم ، واجبالإطاعه ساخته بود و اين ذهنيت ، آنچنان در آنها رسوخ كرده بود كه تصوّرى بر خلاف آن نمىرفت .
شواليه شاردن ، از شخصيتهاى غربى حاضر در ايران دورهء صفوى ، اعتقاد ايرانيان دربارهء حكومت را چنين بيان مىكند :
در غيبت امام ، حقّ حكومت به يكى از بازماندگان بلافصل امام مىرسد و واجب و لازم نيست كه وى مانند امام ، جامعِ علوم ظاهر و باطن و از هر جهت ، معصوم باشد . « 5 »
هامش
( 1 ) . ايران عصر صفويه ، راجر سيورى ، ص 28 - 29 .
( 2 ) . سفرنامهء شواليه شاردن ، ترجمه : اقبال يغمايى ، ج 3 ، ص 1148 .
( 3 ) . رستم التواريخ ، محمّد هاشم آصف ، تصحيح : محمّد مشيرى ، ص 98 و 143 .
( 4 ) . تاريخ حبيب السير فى أخبار افراد بشر ، غياثالدين بن همام الدين حسينى ( خواندمير ) ، ج 4 ، ص 429 .
( 5 ) . سفرنامهء شواليه شاردن ، ج 3 ، ص 1143 .