نيازمندىهاى دينى تودهء مردم در داخل قلمرو حكومت ، حاكمان صفوى نيازمند ابزارهايى بود كه علما توانستند آنها را فراهم نمايند . از جمله اقدامات علما ، اينها بود :
1 . انتقال نُسَخ از بلاد عربى و هند به داخل ايران و استنساخ كتب ، بويژه كتب حديثى ، و گسترش كمّى و كيفى كتابخانهها . « 1 » همزمان با مهاجرت علماى جبل عامل ، بحرين و عراق ، آثار ، نوشتهها و كتابخانههاى شخصى آنها به ايران انتقال يافت و اين ، عامل مهمّى در تحوّل فرهنگى ايران عصر صفوى گرديد .
نسخهبردارى از منابع داخل و خارج قلمرو صفويه و انتقال اين منابع به ايران ، كارى رايج و مرسوم گرديد . به دليل وجود بيشتر آثار مخطوط شيعه در عراق ، « 2 » نسخهبردارى از اين آثار ، شدّت بيشترى يافت . شيخ جعفر محبوب ، در توصيف « مكتبة العلويّة » ى نجف مىنويسد :
در اوايل قرن دهم و يازدهم ، رجال علم براى مطالعه و نسخهبردارى به اين كتابخانه مراجعه مىكردند و در بعضى از كتابهاى امانتى اين كتابخانه ، اسامى كتابدهندگان و كتابگيرندگان را ديدم . . . . « 3 » دربارهء هند ، گفتنى است كه شيخ على منشار ، پدر زن شيخ بهايى ، كتابهاى بسيارى از هند به ايران آورد كه بعدها جزو كتابخانهء شخصى شيخ بهايى شد .
افندى ، دربارهء اين كتابها مىگويد :
شنيدم كه آنها ، چهار هزار مجلّد كتاب بود . اين كتابها به ارث به تنها فرزند دختر شيخ على رسيد كه همسر شيخ بهايى شد . شيخ ، آنها را
هامش
( 1 ) . براى آشنايى تفصيلى با اين بحث ، ر . ك : اشاراتى در باب كتاب و كتابخانه در دورهء صفوى . براى اطّلاع بيشتر دربارهء انتقال نسخههاى كتب از بلاد عربى به ايران صفوى ، ر . ك : « نسخههاى مهاجر از بلاد عربى به ايران صفوى » ، صفويه در عرصهء دين ، فرهنگ و سياست ، ج 2 ، ص 739 و 807 .
( 2 ) . صفويه در عرصهء دين ، فرهنگ و سياست ، ج 2 ، ص 814 .
( 3 ) . موسوعة العتبات المقدسة ( قسم النجف ) ، جعفر خليلى ، ج 7 ، ص 238 .