شايد خطّ ايشان بد بوده و هر ناسخى به شكلى كه مىفهميده ، مىنوشته است و نسخ بر ايشان عرضه نشده و سقيم و بدون تصحيح مانده است .
و امّا اشكالات و تعريضات وى بر علّامه ، دربارهء ضبط واژگان است ، نه امر ديگر . و در بيشتر اين نقدها ، اگر نگوييم كه در همهء آنها ، حق با ابن داوود است . « 1 » افندى نيز نوشته است :
اشتباهات در نقل اقوال از منابع رجالى پيشين ، غالباً ناشى از اختلاف نسخ و حذف و اضافههايى است كه از جانب خودِ مؤلّفان ، پس از اشتهار برخى از نسخ ، صورت گرفته و در دست مردم ، بدون تغيير ، به حالت پيشين باقى مانده است ، همچنان كه در تأليفات معاصران ما نيز مشاهده مىشود ، بويژه در كتابهاى رجال كه مؤلّفان آنها ، روز به روز ، به اسما و احوال آنها مىافزايند . « 2 » افندى ، سپس از وقوع اين امر در كتابهاى الفهرست شيخ منتجب الدين و شيخ طوسى و رجال نجاشى گزارش مىدهد . « 3 » محقّق شوشترى بر آن است كه تحريفات بسيارى در الرجال ابن داوود رخ داده است ، همچنان كه در كتاب كشّى كه پيش از وى بوده ، روى داده است . دليل اين ادّعا كه تصحيفات فراوانى در نسخهء كتاب رُخ داده ، آن است كه رموز نويسندگان رجال و رموز معصومان در آن ، تغيير پيدا كرده است . مثلًا در نسخه براى نجاشى « كش » و براى كشّى « جش » آمده است و برعكس ، يا با وجود التزامى كه دارد ، رمزى نمىنهد .
يا رمز « ل » را براى اصحاب « ى » مىنهد . « 4 » ايشان ، اين تحريفات را ناشى از دو چيز دانسته است . نخست ، بد خطّى
هامش
( 1 ) . همان جا .
( 2 ) . رياض العلماء ، ج 1 ، ص 258 .
( 3 ) . همان جا . نيز ، ر . ك : كلّيات فى علم الرجال ، ص 115 - 116 .
( 4 ) . قاموس الرجال ، ج 1 ، ص 62 - 63 .