به فاء الفعل نقل مىشود ، مانند " مقيل ، مبيت ، مبيع و اين وزن غالبا از " يفعل " مشتقّ است .
3 - " مفعل " مانند " مدهن : روغندان ، مسعط : انفيّه دان " .
4 - " مفعلة " مانند " مكحلة : سورمهدان " و اين دو وزن گويا براى ظرف غير حدث است .
5 - " مفعلة " مانند " مقبرة ، مزبلة ، مسبعة ، معركة ، مزرعة " و اين وزن اختصاص به مكان دارد ، و ظرف براى حدث و غير حدث مىشود ، و عين الفعل در اين صيغه به هرسه حركت آمده است ، و اعلال چنان است كه گفته شد ، و اسم زمان و مكان مانند مصدر ميمىّ قياسىّ است .
6 - " مفعلة " مانند " محبرة : مركّبدان ، مقلمة : قلم دان ، مملحة : نمكدان " ، و در اينها فتح ميم جائز و افصح است .
7 - " مفعال " مانند " مرصاد : كمينگاه ، محراب :
پيشگاه مجلس ، ميعاد : وعده جاى و وعدهگاه ، ميقات : هنگام كار ، و وعدهگاهى كه در وقتى معيّن شود " در اصل " موعاد و موقات " است ، و بعضى گفتهاند : اين دو وزن براى اسم زمان و مكان از باب تشبيه به آلت است زيرا اين دو وزن مخصوص اسم آلت است .
و اسم زمان و مكان از غير ثلاثى مجرد در هربابى بر وزن اسم مفعول از آن باب است مانند مصدر ميمى ، مثل " مصلّى مجتمع ، مستراح ، منقلب ، مقام ، منتدى ، مستشفى ، مغتسل " .
علوم العربية — صفحة 377
مساهمون: هاشم حسيني تهرانى
ص٣٧٧