( تقسيم هفتم ) [ اسم يا جامد است يا مشتقّ ]
اسم يا جامد است يا مشتقّ ، و آن را سه گونه تعريف است :
1 - " جامد " اسمى است كه از فعل گرفته نشده ، و " مشتقّ " اسمى است كه از فعل گرفته شده ، و در مصدر ثلاثى مجرد اختلاف است ، كوفيّين گفتهاند : مصدر از فعل گرفته شده ، بصريّين گفتهاند : فعل از مصدر گرفته شده ، ولى در مصدر غير ثلاثى مجرد و مصدر ميمىّ اختلافى نيست كه از فعل گرفته شده .
2 - " جامد " اسمى است كه بر ذات دلالت نمايد ، و ذات غير صفت و فعل را گويند ، مانند " انسان ، حيوان ، ارض ، سماء ، ماء ، تراب ، شجر ، حجر ، خشب ، كوكب ، و " مشتقّ اسمى است كه بر حدث دلالت كند ، يا بر چيزى كه حدث به آن نسبت داده شده ، مانند " علم ، ارادة ، بخل ، ضرب ، اكل " و مانند " عالم ، مضروب ، صبّار ، اجمل ، حسن " كه علم و ضرب و صبر و جمال و حسن به آنها نسبت داده شده ، و حدث هرصفت و فعلى را گويند ، و در اصطلاح اسم ذات را " اسم عين " و اسم حدث را " اسم معنى " نيز ميگويند .
3 - " جامد " اسمى است كه هيئت و مادّهاش با هم يك معنى داشته باشد ، و " مشتقّ " اسمى است كه مادّهاش بر معنائى ، و هيئتش بر معنائى دلالت كند ، و مصدر نيز اينگونه است ، چنانچه بيان خواهد شد ، و مشهور آن است كه مصدر ثلاثى مجرّد اصل مشتقّات است نه از مشتقّات و نزد ما اصل مشتقّات مادّه مجرّد از هيئت است ( مثلا : ض ، ر ، ب ) ، و مادّه با هرهيئتى باشد از مشتقّات است ، زيرا اصل آن است كه در همه