( تقسيم دهم ) [ فعل يا جامد است يا متصرّف ]
فعل يا جامد است يا متصرّف ، آنچه تا حال گفته شد فعل متصرف بود ، و متصرف آن است كه به صيغهها و اقسام مختلف صرف شود ، و جامد آن است كه چنين نباشد ، و افعال جوامد عدّهايست :
1 - " ليس " از جهت معنى حكم حرف نفى را دارد ، در اصل " ليس " بوده ، عين الفعل را براى كثرت استعمال ساكن كردند ، و فعل بودنش از جهت صيغه است نه از جهت معنى ، و فقط چهارده صيغه ماضى دارد : " ليس ، ليسا ، ليسوا ، ليست ، ليستا ، لسن ، لست ، لستما ، لستم ، لست ، لستما ، لستنّ ، لست ، لسنا " و فاء الفعلش بر خلاف قاعدة در نه صيغه اخير به حال فتحة گذاشته شده ، و عين الفعل در پنج صيغه اول قلب به الف نشده .
2 - " مادام " در اين كلمه " ما " بمعنى زمان است ، و " دام " مصدرش دوام است ، و معنى اين دو كلمه با هم " زمان دوام " يا بگو " مدّت استمرار " مىشود ، و در فارسى ترجمة ميكنند " مادامى كه " و اين فعل با كلمه " ما " جامد است ، و فقط چهارده صيغه ماضى دارد ، و بدون كلمه " ما " متصرّف است ، و مضارع و امر و اسم فاعل و مزيد فيه از آن مشتقّ شده ، در قرآن است :
" وَ حُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ ما دُمْتُمْ حُرُماً :
و حرام است بر شما شكار صحراء مادامى كه محرم هستيد - سورة المائدة - 5 - 96 " و در قرآن اين فعل بدون " ما " نيامده ، و اين دو فعل از افعال ناقصة است .
3 - افعال المقاربة : " و آنها بسيار است ، مانند " عسى و