آن حضرت جمع است .
در حديث لوح معروف كه جابر آن را نزد حضرت صدّيقه عليها السّلام ديد ، بعد از ذكر عسكرى عليه السّلام مذكور است : آنگاه اين را به پسر او ، خلف ، كامل مىكنم كه براى جميع عالميان رحمت است و كمال صفوت آدم ، رفعت ادريس ، سكينهء نوح ، حلم ابراهيم ، شدّت موسى ، بهاى عيسى و صبر ايّوب بر او است . « 1 »
در حديث مفصّل مفضّل ، « 2 » مشهور است كه چون آن جناب ظاهر شود ، به كعبهء معظّمه تكيه كند و بفرمايد : اى گروه خلايق ! آگاه باشيد هركه خواهد به آدم و شيث نظر كند ؛ اينك ، منم آدم و شيث . به همين نحو نوح ، سام ، ابراهيم ، اسماعيل ، موسى ، يوشع ، عيسى ، شمعون ، رسول خدا و ساير ائمّه عليهم السّلام را ذكر نمايد و به روايت نعمانى مىفرمايد : منم بقيّة اللّه از آدم ، ذخيرهاى از نوح و مصطفى و ابراهيم و صفوت از محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم .
در نجم ثاقب در نكتهء اين لقب فرموده : محتمل است كه چون حضرت عسكرى عليه السّلام فرزندى نداشت و مردم مىگفتند كه جانشين ندارد ، جماعتى به همين اعتقاد باقى ماندند ؛ پس از تولّد آن حضرت ، شيعيان به يكديگر بشارت مىدادند كه جانشين ، ظاهر شد . به جهت اشارهء به اين مطلب ، شيعيان ، بلكه ائمّه او را به اين لقب خواندند .
اين ناچيز گويد : نكتهاى كه فرمودند با اطلاق خلف به معنى بدل و جانشين در حالتى مناسب است كه بدون قيد صالح و توصيف به آن ذكر شود . حال آنكه در بسيارى از اوقات در آثار و اخبار ، اين اسم يا لقب مبارك به وصف صالح ذكر شده است . كما لا يخفى على المتتبّع الخبير و النّاقد البصير .
نكتهاى كه در توصيف خلف به اين معنى با صالح در نظر اين احقر ، جلوهگر است ، آن است كه چون مركوز ذهن عامّهء مردم ، اين بود كه حضرت عسكرى عليه السّلام بلا عقب است ، چنانچه استادنا المحدث - اعلى اللّه مقامه - به آن تصريح فرمود و تولّد
هامش
( 1 ) . ر . ك : الهداية الكبرى ، ص 366 - 364 .
( 2 ) . مختصر بصائر الدرجات ، صص 185 - 184 ؛ بحار الانوار ، ج 53 ، صص 10 - 9 .