معناى حديث : « پس گفته مىشود براى شخص مورد بررسى : انجام دادى در روز فلان و در روز فلان ، فلان عمل و فلان عمل و انجام دادهاى در روز چنين و چنين ، چنين عمل و چنين عمل » .
الثّالث : وجه سوّم اين گونه است كه يك كلمه بود كه در اصل مركب از دو كلمهء كاف و « ذا » مىباشد و بهوسيله آن از عدد كنايه آورده مىشود .
بايد دانست كه اين قسم با « كأيّن » در چهار مطلب توافق دارند : 1 - هردو در اصل مركّب هستند هرچند هماكنون يك كلمه مىباشند . 2 - هردو مبنى هستند .
3 - هردو مبهم مىباشند . 4 - هردو براى رفع ابهام نيازمند تمييز مىباشند . لكن با وجود اين چهار وجه اشتراك ، در سه امر « كذا » با « كأيّن » اختلاف دارد :
1 - « كذا » براى آن حكم صدارتطلبى نيست . به همين جهت شما آن را در صدر كلام استعمال نمىكنيد و مىگوييد : « قبضت كذا و كذا درهما » يعنى : « اخذ كردم فلان و فلان مقدار درهم را » .
2 - تمييز « كذا » واجب النصب است و هرگز آن تمييز بهوسيله « من » يا به واسطه اضافه شدن « كذا » به آن مجرور نمىشود بهخلاف تمييز « كأيّن » كه مجرور مىشود ، امّا كوفيون مىگويند جايز است در مواردى كه « كذا » تكرار نشده و بر آن چيزى عطف نشده است . تمييز آن به واسطه اضافه « كذا » به آن ، مجرور گردد چه تمييز آن مفرد و چه جمع باشد و گفته شود : « كذا ثوب و كذا أثواب » .
نكته : چون در اين قسم « كذا » كنايه از عدد است ، مىتوان تا حدودى مقدار آن عدد بهوسيله تعداد و اعراب تمييز آن شناخت ، به عنوان مثال اگر گفته شود :
« كذا درهم » معلوم مىشود كه مصداق « كذا » يكى از اعداد صدگان مىباشد زيرا اين اعداد هستند كه تمييز آنها مفرد و مجرور مىشود ، و اگر گفته شود « كذا دراهم » مصداق آن يكى از اعداد يكان بين سه تا ده است زيرا تمييز اين اعداد جمع و مجرور است ، و اگر گفته شود : « كذا كذا درهما » مراد از آن يكى از اعداد يازده تا نوزده است زيرا تمييز اينها فرد و منصوب بوده و الفاظ خود اين اعداد بدون حرف عطف آورده مىشود مثل « أحد عشر » ، و اگر گفته شود « كذا و كذا درهما » مراد يكى از
ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — صفحة 340
مساهمون: غلامعلى صفايى
ص٣٤٠