سر پادشاهان گردنفراز ، * به درگاه او بر زمين نياز
نه گردنكشان را بگيرد به فور ( 1 ) * ( 2 ) نه عذرآوران را براند بجور
وگر خشم گيرد ز كردار زشت ، * چو باز آمدى ( 3 ) ماجرا درنوشت
اگر با پدر جنگ جويد كسى ، * پدر بيگمان خشم گيرد بسى
و گر خويش ( 4 ) راضى نباشد ز خويش ، * چو بيگانگانش براند ز پيش
و گر بنده چابك نباشد ( 5 ) به كار ، * عزيزش ندارد خداوندگار ( 6 )
و گر بر رفيقان نباشى شفيق ، * به فرسنگ بگريزد از تو رفيق
. . . . . . . . . .
شرح
( 1 ) . نه گردنكشان را بگيرد بفور ، اشاره دارد به آيهء دهم از سورهء يونس :« وَ لَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ » .ترجمه : « اگر آنگونه كه مردم به تحصيل خير و منفعت شتاب دارند ، به همان گونه خداوند در عقوبت آنان عجله مىكرد ، مهلت ايشان به زودى پايان مىيافت ، اما ما مىگذاريم ، تا در طغيان خود فرو روند و سرگردان باشند » قسمتى از آيهء صد و هفتاد و هشتم از سورهء آل عمران چنين مقرر مىدارد :« إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً »ترجمه : « به كافران مهلت مىدهيم ، تا بر گناه خود بيفزايند » .
( 2 ) . نه عذرآوران را براند بجور ، « اقتباسى است از آيه صد و چهارم از سورهء توبه :« أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ » .ترجمه : « مگر ندانستهاند كه خداوند مهربان توبه را از بندگان خود مىپذيرد » .
بجور و بفور قيد وصفى هستند و از اين جهت متصل نوشته شدهاند .
( 3 ) . ماجرا درنوشت : يعنى گذشته را درهم پيچيد و از آن صرفنظر كرد . مراد اينست كه خداوند توبهء بندگان را بمحض آنكه بنده پشيمان شود ميپذيرد .
« درنوشت » با فتح نون و فتح يا كسر واو به معنى پيچيدن است .
« ماجرا » در اصل « ماجرى » مركب از « ما » موصول و فعل ماضى است .
( 4 ) . خويش : خويشاوند . در پايان مصراع هم به همين معنى است . اگر خويشاوندى از خويشاوند راضى نباشد ، او را مانند بيگانگان از پيش خود ميراند .
( 5 ) . نباشد در بعضى نسخهها نيايد .
( 6 ) . خداوندگار : مركب از « خدا » « وند » و « گار » به معنى صاحب ، اين لفظ را به صورت « خاوندگار » و « خونگار » نيز به كار بردهاند ( ر ك . شرح گلستان از نگارنده ذيل خداوندگار ) .