داده مىشويد در آسمان است ] راست است همچنان كه شما سخن مىگوييد . »
به اين هم بسنده نكرده و بندگان را به توكّل امر فرمود و در اين خصوص انذار و ابلاغ فرموده آنجا كه مىفرمايد : « و بر آن زندهاى توكّل كن كه هرگز او را مرگ نباشد » و همچنين مىفرمايد : « و اگر ايمان داريد پس بر خدا توكّل كنيد و بس » پس آنكه به فرمايش و وعدهء خدا توجّه و اعتنا ننمايد و دلش به ضامن بودن او مطمئن نباشد و سوگند خدا در اين خصوص او را قانع نسازد و به امر و وعده و وعيد الهى اعتنايى نكند ، ببين حالش چگونه خواهد بود ؟ ! به خود آى ! چه مصيبت شديدى از اين امور براى او مىآيد . به خدا سوگند ! مصيبتى سخت به دنبال دارد و ما از آن سخت غافليم و گفته شده كه هنگام نزول اين آيهء شريفه كه مىفرمايد : « سوگند به پروردگار آسمان و زمين . . . » [ سورهء ذاريات ( 51 ) ، آيهء 23 ] فرشتگان گفتند بنى آدم هلاك گشتند زيرا پروردگار خود را به خشم آوردند تا آنجا كه براى اطمينان آنها دربارهء رزق و روزى آنان ، سوگند ياد فرمود .
و از اويس قرنى رحمه اللّه نقل شده است كه اگر خدا را عبادت كنى به اندازهء عبادت آسمانيان و اهل زمين خدا از تو نپذيرد مگر آنكه او را تصديق كنى . گفته شد چگونه خدا تصديق مىشود ؟ اويس قرنى گفت : اطمينان داشتن به برعهده گرفتن خدا رزق و روزى تو را آنگاه خواهى ديد كه بدن تو براى عبادت آماده و آسوده است . هرم بن حيان به اويس قرنى گفت : مىفرمايى در كجا اقامت نمايم ؟ اويس با دستش اشاره به شام كرد . هرم گفت :
معيشت و درآمد من چگونه آنجا فراهم آيد ؟ اويس گفت : افّ بر اين دلها ! همانا شكّ در اين دلها نفوذ يافته و موعظه بر آنها اثر و فايدهاى ندارد . ]
* * * چون كه اين آيه نازل شد :
يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ
. « 1 »
[ اى اشخاصى كه به خدا و رسول ايمان آوردهايد اگر در سرزمينى به آشكارا نمىتوانيد پرستش من نمائيد زمين من وسيع است هجرت نمائيد مرا پرستش نمائيد ] بر وجه اخلاص . كه در حديث نبوى است : من فرّ بدينه من أرض إلى أرض و لو كان شبرا استوجب الجنّة و كان رفيق ابراهيم .
و نيز از امام جعفر صادق مروى است كه : معناه اذا أعصى اللّه فى أرض أنت بها فاخرج
هامش
( 1 ) - سوره عنكبوت ( 29 ) ، آيهء 56 .