افعل يعنى هرگاه بكنى مىكنم .
اذ
(
azz
) م . ع . اذ الرجل بسيفه الشيى اذا ( از باب نصر ) : بريد آن مرد بشمشير خود آن چيز را .
اذا
(
ez
) ع . اسم مبنى بمعنى هرگاه . و ناگاه . و وقتى كه و هنگامى كه . و چون . و اين كلمه گاه بمعنى مفاجات آيد و در اين صورت خاص بجملهء اسميه باشد و محتاج بجواب و جزا نبود و در ابتداى كلام واقع نشود و دلالت بر زمان حال كند مانند خرجت فاذا الاسد بالباب : بيرون آمدم ناگاه ديدم شير را كه بر در خانه است . و گاه بمعنى غير مفاجات بود و در اين صورت متضمن معنى شرط بود و خاص جملهء فعليه باشد و بر زمان مستقبل دلالت كند قوله تعالى :
فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً
: هرگاه بيايد اجل ايشان نمىتوانند ساعتى تأخير كنند . و گاه بر زمان ماضى دلالت كند قوله تعالى :
وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها
: چون ديدند كاروانى و يا شنيدند آواز طبلى كه وقت رسيدن كاروان مىزنند متفرق گرديدند و رفتند بسوى آن . و چون بعد از قسم واقع شود بمعنى حال باشد كقوله تعالى :
وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى
: سوگند بشت وقتىكه بپوشاند عالم را بظلمت خود . و النجم اذا هوى : سوگند به پروين وقتى كه غروب كند .
اذا
(
ezan
) مر . اذن .
اذاء
(
az '
) م . ع . اذى به اذى و اذاء ( از باب سمع ) : رنجيد و متأذى شد از آن .
اذآب
(
ez ' b
) م . ع . اذأب اذآبا :
ترسيد . و اذأب الغلام : گيسو ساخت براى آن غلام .
اذابة
(
ez bat
) م . ع . اذابه اذابة :
گدازانيد آن را . و اذابوا امرهم : نيكو كردند كار خود را . و اذاب عليها بنو فلان :
غارت كردند آن را فرزندان فلان .
اذابه
(
ez be
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - ذوب و گداز و گدازش .
اذاة
(
az t
) م . ع . اذى اذىّ و اذاة و اذية : رنجانيده و آزرده گردانيد .
اذاة
(
az t
) ا . ع . رنجش .
اذاحة
(
az hat
) م . ع . اذاح بالمكان اذاحة : گرد آنجاى گرديد .
اذاخر
(
az xer
) ا خ . ع . موضعى نزديك مكه در راه مدينه . و ج اذخر .
اذادة
(
ez dat
) م . ع . اذددته اذادة :
اعانت كردم او را در راندن شتران .
اذآر
(
ez r
) م . ع . اذأرته اذآرا :
در خشم آوردم او را . و ترسانيدم . و حريص و دلير گردانيدم . و برآغالانيدم .
اذار
(
az r
) ا . ع . آذر ماه كه ماه ششم از سال روميان بود .
اذاراقى
(
az r qi
) ا . ع . كچوله .
اذارة
(
ez rat
) م . ع . اذرته اذارة ترسانيدم او را .
اذاعة
(
ez at
) م . ع . اذاع سره و اذاع بسره اذاعة : فاش كرد راز او را و آشكارا نمود . و ندا در داد بدان راز در مردم .
و اذاع الابل بما فى الحوض : خوردند آن شتران همهء آب حوض را . و كذلك اذاع القوم بما فى الحوض . و اذاعو بمالى : بردند مال مرا .
اذاف
(
oz f
) ا . ع . اداف و نره .
اذاقة
(
ez qat
) م . ع . چشانيدن . و بامتحان دادن چيزى را و مكافات امرى نمودن . و اذاقه الله و بال امره : مكافات دهد خداى به او و بال كارش را . و اذاق زيد بعدك كرما :
بعد از تو زيد كريم و سخى گرديد .
اذاك
(
ezz ka
) ع . اسم زمان مبنى بر فتح بمعنى حينئذ و در اين بين .
اذالة
(
ez lat
) م . ع . لاغر گرديدن . و رام نمودن . و اذلته : سبك و خوار داشتم او را . و پرواى وى نكردم . و اذلت القناع :
فروهشتم پرده را .
اذآم
(
ez ' m
) م . ع . ترسانيدن و بناخواست و ستم بر كارى داشتن . و اذا متنى على كذا : بناخواست و ستم واداشتى مرا بر چنين كار .
اذان
(
az n
) ا . ع . آگاهى و بانك نماز .
و اقامهء نماز .
اذان
(
az n
) م . ع . اذن بالشيى اذنا و اذنا و اذانا و اذانة ( از باب سمع ) :
دانست آن چيز را . قوله تعالى :
فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ
يعنى بدانيد . و اذن لرائحة الطعام : آرزومند طعام گشت . و اذّن تاذينا و اذانا و اذينا : اذان گفت مر . تأذين .
اذان
(
az n
) ا . پ . - مأخوذ از تازى - بانگى كه در منارهها و گلدستهها و در هر جاى مرتفعى كه زير سقف نباشد در شبانروزى سه نوبت يعنى صبح و هنگام زوال و مغرب جهت آگاهى بر وقت نماز مؤذن كند . و اذان نماز مانند اقامهء نماز است مگر اينكه در اذان قد قامت الصلاة نبايد گفت و در آخر دو مرتبه لا اللّه الا اللّه بايد گفت .
اذانان
(
az nane
) ا . بصيغهء تثنيه . ع .
اذان و اقامه .
اذانى
(
az niy
) ص . ع . كسى كه گوشش بزرگ و پهن باشد يق رجل اذانى .
اذاهب
(
az heb
) و
اذاهيب
(
az hib
) ع . ج اذهاب .
اذب
(
azabb
) ا . ع . گاو دشتى . و دندان ناب شتر . و ص . دراز .
اذباح
(
ezzeb h
) م . ع . اذبحه