دائرة المعارف بزرگ طب اسلامى ( فارسى ) — صفحة 406

اين گياه در اروپا در مناطق پيرنه و آلپ و در ايتاليا و سويس مخصوصا در نواحى سايه‌دار و سنگلاخى مىرويد و گياهى سمى است مع هذا ريشه آن به علت دار بودن گلوكزيدهاى مختلف سابقا بعنوان يك مسهل قوى و جهت دفع كرم مصرف مىگرديد اثر قىآور ، عطسه‌آور و آرام كننده دردهاى عصبى دارد . مصرف آن به علت سمى بودن بايد در نهايت احتياط صورت گيرد « 1 » . خربق مشابه پوست خطمى و برگش مانند برگ خيار است . در گيلان پلخم و پلاخم مىگويند . خربق دو نوع است : سياه و محل رويش آن در بلاد روم است و گياه آن را شاخه‌هاى بسيار فرا گرفته است مانند مقدار انگشت در سطبرى و بر جرم آن گره‌ها و مفاصل باشد و رنگ آن سياه مىباشد كه به سرخى مىزند و نوعى ديگر معدنى در زمين ختلان و بعضى از بلاد ما وراء النهر است و اين نوع پوست نباتى است و به اين سبب مجفف بوده به سريانى الاقطورطيان مىگويند كه بر دو نوع است و نوعى از خربق آن است كه چون گرگ بخورد مىميرد و نوع ديگر يوز را هلاك مىكند . سياه آن به كندس مىماند ، بلكه از كندس سياه‌تر مىباشد و خربق سفيد به ريشه تره مىماند و از ريشه تره سفيدتر است . خربق سپيد ، بيخ شاخه‌ها باريك و سپيد است مانند پوست چوب پوسيده و سبك است و به پوست خطمى مىماند و تلخ‌تر از خربق سياه است . گياه آن همچون گياه لسان الحمل ( زبان بره ) است لكن كوتاهتر و رنگ گياه آن سرخ است و بلندى ساق آن چهار انگشت است و ميان ساقه آن تهى است و در كوهپايه و زمين سخت مىرويد . خربق سياه برگ گياه آن مانند برگ خيار است و ساقه آن كوتاه است و آنچه از وى به كار آيد ريشه آن است اصل ريشه آن همچون سر پياز است . رنگ بيرون آن سياه است و اندرونش اغلب گلى رنگ است و ميان تهى است و اندرون خربق سياه مانند خانه عنكبوت است و هر گاه بشكند مانند گردى يا دودى از آن بر آيد در خشكى مىرويد .