قسم اول در انواع نبض مركّب رباعى به اعتبار عظم و صغر و قوّت و ضعف و سرعت و بطوء و تواتر و تفاوت
و اين قسم از شانزده نوع بيرون نبود :
1 . نبض عظيم و قوى و سريع و متواتر
سبب اين غلبهء قوّه است * و شدّت حرارت ، چندانكه عظم و سرعت بدان كفايت نكند ، بلكه بنا بر ايفاى حاجت ميل به تواتر نمايد . و اين نباشد مگر به سبب حاجت اشدّ به سوى ترويح . و لهذا :
اين نبض در ابتداى ورم گرم و اوجاع كه در اعضاى ظاهرى باشد يافته مىشود مع اندك منشاريّت .
بهر آنكه [ نبض ] ورم ، در ابتدا ، ضعيف مىباشد ، پس صلابت « 1 » و بدان سبب منشاريّت در نبض اندك بود * و قوّه [ در ابتداى ورم ] قوى مىباشد و شريان منع نمىشود از انبساط ، پس عظيم مىگردد * و حرارت در ابتداى ورم حارّ قوى مىباشد ، پس سرعت و تواتر بدان سبب شديدتر بود .
و اما [ ورم ] در وقت تزايد و انتها ، در صلابت و ارتعاد [ نبض ] بيفزايد
هامش
( 1 ) . بهتر بود صلب مىگفت .