قسم اول در انواع نبض مركّب ثلاثى به اعتبار عظم و صغر و قوّت و ضعف و سرعت و بطوء
و اين قسم از هشت انواع نبض خالى نبود :
1 . نبض عظيم و قوى و سريع
سببش قوّت قوّه است و شدّت حرارت ، چندانكه [ به ] عظم و سرعت وفا كند و نوبت به تواتر نرسد . بالجمله :
اين قسم نبض در مزاج حارّ طبعى يافته مىشود ، بهر آنكه هرگاه قوّه قوى باشد و حرارت مجفّف بدن نباشد ( به واسطهء بودن آن مدبّر ) بلكه مرطّب بود ( به سبب كثرت هضم ) و از اين جهت آلت نيز متوالى « 1 » بود و در اين وقت لامحاله حرارت زياده بود و كذا بخار دخانى ، پس مشتدّ شود حاجت به سوى جذب هواى بارد براى ترويح و اخراج بخار دخانى ، پس نبض سريع گردد . و هرگاه كه اين امور ثلاثه جمع شوند ، نبض عظيم گردد .
و گويند كه شراب فعل مىكند در نبض مثل فعل طعام منهضم . پس نبض را عظيم قوى سريع مىگرداند ، مگر آنكه قوّت او كمتر از قوّت
هامش
( 1 ) . متوالى بهمعناى متابع و مطاوع است .