قسم دوازدهم در انواع نبض مركّب ثنايى به اعتبار سرعت و بطوء و امتلاء و خلاء
و اين نيز چهار نوع بود :
1 . نبض سريع و ممتلى
سببش كثرت حاجت و امتلاء رگ از خون و روح باشد و اين بىعظم نباشد ، مگر آنكه امتلاء از مادهء خلطى يا غذايى مضغط قوّه باشد ( اما نه به درجهاى كه باعث صغر گردد ) .
2 . نبض سريع و خالى
سببش كثرت حاجت و خلوّ رگ از خون باشد . و اين نبض بدينطور ممكن الحصول بود كه خون در بدن زياده باشد ، ليكن بنا بر غلظ در شريان نافذ نشود و انضغاط رگ چندان احداث نمايد كه نبض را از عظم به اعتدالش فرود آرد و محدث صغر نگردد و بنا بر تدارك حاجتى كه از عظم فوت شده سرعت رو نمايد ؛ ورنه ، به صورت قلّت روح و خون ، چون سرعت بىقوّت نباشد و خلوّ شريان از كثرت روح و خون موجب ضعف قوّه است ، اين قسم ممكن الوجود نباشد .
3 . نبض بطىء و ممتلى
سببش قلّت حاجت و امتلاء روحى يا دموى است . و در اينجا قلّت