كلمه شيلات مأخوذ از شيل است كه به آخر آن « ات » عربى اضافه شده و شيل در سواحل بحر خزر داراى دو معنى و مفهوم است : يكى همين وسيله صيد مىباشد و ديگر سدّى كه با چوب براى صيد ماهى در عرض رودخانه ساخته مىشود . به هر تقدير شيلات جمع شيل است و امروز به معنى ماهىخانه و محلى است كه براى صيد ماهى آماده باشد و نيز شركتى كه صيد و توزيع و فروش ماهيهاى درياى خزر را به عهده دارد شيلات ناميده مىشود .
شيل كه وسيله صيد باشد عبارت است از يك مثلث متساوى الساقين كه طول هريك از ساقهاى آن حدود 2 متر و زاويه بين اين دو ضلع كمى بيشتر از 90 درجه مىباشد . سطح آن از يك بافته تورى ، متناسب با نوع صيد ، پوشيده شده است . رأس مثلث به يك دسته بلند از نى خيزران و يا چوبهاى محكم و سبك متصل مىگردد . در بعضى از نقاط قسمت صيدكننده را به شكل بيضى ، دايره و غيره درست مىكنند .
5 - پايهدام : از ويژگيهاى اين شيوه صيادى شركت اعضاى خانواده صياد در امر صيد است به دليل سهولت بازديد دامهاى صيادى كه توسط قايق انجام مىگيرد همواره نوجوانان خانواده نيز در اين فعاليت مشاركت مىكنند .
6 - قارماقاندازى : قلاب فلزى باريكى را كه « قارماق » ناميده مىشود و توسط ريسمانى به يك قطعه چوب بلند اتصال يافته است ، پس از نصب طعمه ( خمير ، گوشت ، كرم ) در آب رودخانه يا دريا فروبرده و به انتظار صيد يك ماهى مىنشينند .
7 - نصب تور زيرآبى : قطعاتى از تور را ، كه عبارت از ريسمانى به صورت شبكههاى بافتهشده است به وسيله قطعاتى از چوب در زير آب مستقر مىسازند . اين قطعات چوب در بستر مردابها و يا قسمتهاى كنارى رودخانهها بهطور عمودى در زمين فروبرده شده است . ماهيها در حين عبور به تور برخورد كرده و سرپوشهاى برانشى آنها بدان گير مىكند .
8 - شمشا يا كالو : عبارت از تور ريزبافتى است كه همانند يك سبد به دهانه چوبى كه به شكل دايره درآورده شده ، اتصال مىيابد . دهانهء چوبى اين تور سبدمانند كه معمولا بيش از نيم متر قطر دارد ، به دسته چوبى بلندى متصل شده است . صياد با در دست گرفتن دسته چوبى ، تور را در قسمتهاى عميق رودخانه و يا مرداب حركت داده و بدينوسيله به صيد ماهى مىپردازد .
9 - نيزه : نيزه عبارت از چوبى به بلندى دو تا سه متر است كه قطعه فلز نوكتيزى در يك سر آن تعبيه شده است . صياد ضمن ايستادن در آب كمعمق و شفاف ، پس از مشاهده يك ماهى درشت ، نيزه را در پهلوى آن فروبرده ماهى را از آب بيرون مىكشد . گاهى از يك نيزه سه شاخه كه « بول » ناميده مىشود استفاده مىكنند . اين شيوه ممكن است شبهنگام و ضمن بهرهگيرى از يك چراغ تورى براى جلب ماهيها بهكار برده شود .
گونههاى تجارى ماهيان درياى خزر
درياى خزر محل نشوونما و زندگى انواع گوناگون ماهيان و آبزيان پر ارزشى است كه در شرايط خاص اكولوژيكى اين درياچه عظيم پرورش مىيابند . ماهيانى كه در درياى خزر ( آبهاى ايران ) از لحاظ تجارى يعنى مأكول بودن و مقدار صيد واجد ارزش و اهميت مىباشند مجموعا 20 گونه هستند كه 5 گونه آنها خاويارى و بقيه غيرخاويارى مىباشند .
ماهيان خاويارى عبارتند از :
1 - فيلماهى
Huso huso
2 - چالباش
Acipenser guldenstati brandt
3 - قرهبرون
Acip . perscicus borodin
4 - شيپ يا شيب
Acip . nudiventris bovetzky
5 - ازونبرون
Acip . stellatus ( berg )
ماهيان غيرخاويارى عبارتند از :
1 - ماهى سفيد
Rutilus Frisii kutum
2 - ماهى كفال
Mugil auratus
3 - ماهى ماش
Aspius taeniatus
4 - ماهى كپور
Cyprinus carpio
5 - ماهى سيم
Abramis brama
6 - ماهى سوف
Lucioperca Lucioperca
7 - ماهى آزاد
Salmo trutta caspius
8 - ماهى كلمه
Rutilus rutilus caspius
9 - ماهى سس
Barbus brachycephalus caspius
10 - اردكماهى
Esox lucius
11 - سياهكولى
Vimba vimba persa
12 - كاسكولى
Chalcalburnus chalcoides
13 - اسبله
Silurus glanis
14 - شگماهى ( هرينگ )
Caspiolosa sp .
15 - كيلكا ( ريزهكولى )
Clupeonella sp .
بهرهبردارى از آبزيان درياى خزر در استان گيلان
تعداد ماهيان صيدشده توسط شيلات استان و تعاونيهاى ماهيگيرى ، بيش از 20 هزار تن بوده كه نسبت به سال 69 حدود 41 درصد افزايش داشته است .
بيشترين صيد به ماهى كيلكا اختصاص دارد ، در سال 1370 ، توليد خاويار از 459 ، 479 كيلوگرم انواع ماهيان خاويارى حدود 76 تن مىباشد .
در سال 1370 ، حدود 153 تن ماهى منجمد و تازه جمعا به ارزش حدود 200 ميليون ريال توسط شيلات گيلان به فروش رسيده و مقدارى از ماهيان نيز به دودى و شور تبديل شده است .
در سال يادشده اداره كل شيلات ، مبادرت به فروش حدود 40 تن از انواع ماهيان شور به ارزش بيش از 79 ميليون ريال و 8000 تن از انواع ماهىدودى به ارزش قريب به 20 ميليون ريال نموده است .
توضيح : مقدار صيد ماهيان استخوانى توسط تعاونيهاى پره ، از روى متوسط وزن گونههاى مختلف ماهى برآورد شده است . ضمنا چون در مورد صيد تعاونيهاى دامگستر آمار مستندى در دست نبوده ، به ازاى هر صياد 1000 كيلوگرم در سال تخمين زده شده است و با توجه به شواهد و گفتگو با گروههاى مختلف صيادان برآورد گرديده است .
در سال 1370 ، صيد ماهى كيلكا توسط شيلات و ناوگان صيد صنعتى به