آنها ، مقدّمهاى لازم و واجب براى شناخت انديشهء سياسى آخوند است و پس از اين گام ، نوبت تحليل آنها و بازخوانى است ، تا گفتمان سياسى رهبران دينى مشروطه بيش از پيش آشكار گردد .
تقريباً هيچ صفحهاى از صفحات كتاب ، خالى از پاورقىهاى مفيد و راهگشاى نويسنده نيست . برخى از اين پانوشتها ، توضيحى است و برخى ارجاعى و برخى تحليلى . نويسنده در شمارى از اين پانوشتها روند دسترسى خود را به سند مربوط توضيح مىدهد و گاهى نيز از مشكلات سندى يا اعتبار و مشابهات آن سخن مىگويد . همچنين گاه در بارهء شأن صدور آنها ، نكات سودمندى را مىافزايد . نشانى مطالب و اسناد و اقوال و آيات و روايات ، از ديگر وظايفى است كه پاورقىها به دوش مىكشند . افزون بر همهء آنها اگر نامه يا تلگراف آخوند ، پاسخى داشته است ، پاسخ را يافته و در پانوشت آورده است . اگر متن تلگراف يا نامهاى به زبان عربى باشد و ترجمهاى از آن در روزنامههاى آن دوره منتشر شده باشد ، ترجمه را در پاورقى درج كرده است . « 1 » مباحث نسخهشناسى و اشاره به تفاوت نسخهها نيز ، از ديگر مطالب پاورقىها است .
كتاب ، هفت پيوست نيز دارد ؛ به اين شرح :
پيوست اوّل : فتواى حرمت مشروطه ، از سيّد محمّد كاظم طباطبايى يزدى . منابع در پاورقى آمده است .
پيوست دوم : لايحهء سيّد حسين مجتهد قزوينى .
پيوست سوم : مقالهء « إذا فسد العالِم فسد العالَم » مندرج در روزنامهء حبل المتين ، س 17 ، ش 2 ، ص 9 .
هامش
( 1 ) . مانند نامهء 94 كه حاوى « حكم جهاد عليه متجاوزان روس » است . اين نامه در روزنامهء نجف ، ش 2 ، س 1329 ، ص 8 ، درج شده و ترجمهء آن در روزنامهء حبل المتين ، چاپ كلكته ، س 19 ، ش 22 ، 1329 ، ص اوّل ، و روزنامهء چهرهنما ، ش 23 ، آمده است ( ص 298 )