3 . امتناع تحقق حكومت مشروعه در عصر غيبت .
غير از اين ، مميّزات ديگرى نيز در انديشهء سياسى آخوند خراسانى وجود دارد كه مؤلّف ، بحث در بارهء آنها را به فرصت و مجالى ديگر حوالت مىدهد ؛ از جمله آراى سياسى آخوند در بارهء حقوق مردم ، نسبت دين و سياست ، جايگاه فقاهت در تقنين و قضاوت ، مبانى شرعى استقلال ، حدود آزادى بيان و عقيده ، عبرت تاريخى ، مسلمانان و غرب . « 1 »
بخش دوم مقدّمه ، به معرّفى آثار آخوند اختصاص يافته است . فهرستى كه نويسنده از آثار آخوند به دست مىدهد ، برايند مطالعهء كتب تراجم ، مشاهدهء خود آثار و تفحّص در فهرستهاى نسخ خطّى است . نويسنده ، اين آثار را به دو بخش خطّى و چاپى تقسيم مىكند و در ذيل نام هريك ، خلاصهء تحقيقات و دريافتهاى كتابشناختى خود را مىآورد .
مطلب سوم مقدّمه ، « معنا و مراد از آثار سياسى » را بر مىرسد . در اين باره توضيح مىدهد : « مراد از آثار سياسى " سياست مدن " در فلسفهء عملى است و فارابى شاخصترين نويسندهء آن در ميان مسلمانان ، يا اندرزنامههايى از جنس نصيحة الملوك غزالى در ميان اهل سنّت يا روضة الأنور عباسى ، نوشتهء ملا محمّد باقر سبزوارى ( م 1090 ق ) در شيعه ، يا شريعتنامههايى است از قبيل الاحكام السلطانيه ماوردى يا فرّاء در ميان اهل سنّت ، و " عاده فى ولاية الفقيه " در عوائد الايّام نراقى در شيعه . طبايع الاستبداد كواكبى در زمرهء نخستين گامهاى آشنايى مسلمانان با سياست به مفهوم جديد آن است » « 2 » .
نويسنده ، مباحث سياسى آخوند را آثار فقهى و اصولى ايشان ، به اين شرح نام مىبرد :
1 . مباحثى كه مستقيماً به بحث از ولايت نبى صلى الله عليه و آله و ائمّه عليهم السلام و ولايت فقيه و ولايت عدول مؤمنين مىپردازد ؛
هامش
( 1 ) . مؤلّف در اين جا ، از قصد خود براى گفتگو در باره اين مقولات در كتاب مكتب سياسى آخوند خراسانى خبر مىدهد كه تا كنون منتشر نشده است
( 2 ) . ص سى و يك