بزرگراههاى تهران ، شيخ فضل اللَّه نورى است ، امّا نام آخوند خراسانى بر ديوار يكى از كوچههاى شهر هم نقش نبسته است ، اظهار گلايه و تأسّف مىكند . دلايل اين بىاهتمامى و بىتوجّهى به نام و ياد آخوند چيست ؟ به گفتهء نويسنده :
مكتب سياسى خراسانى ، على رغم اهميت فراوان ، متأسّفانه كمتر مورد بحث و تأمّل قرار گرفته است . غفلت از انديشهء سياسى خراسانى ، معلول چند عامل مىتواند باشد : اوّل ، خراسانى فرصت آن را نيافت كه كتاب مدوّن يا رسالهء مستقلى در حوزهء سياست به رشتهء تحرير در آورد . . . دوم ، آراى پراكندهء سياسى آخوند ، تا كنون گردآورى و منتشر نشده است . حتى مجموعهء آثار فقهى ، اصولى و فلسفى وى نيز به طور كامل به زيور طبع آراسته نشده است . . . سوم ، ناكارى عملى نهضت مشروطه و سيطرهء دوبارهء نظام استبدادى در لباس مشروطه ، و يأس و سرخوردگى شديد عالمان دين و مراجع و فقها ، از ديگر اسباب رويگردانى از نظريهپردازان دينىِ مشروطه و غفلت از آراى آنان مىتواند باشد . « 1 »
در مقدّمهء كتاب ، نويسنده به چهار موضوع مهم اشاره مىكند :
يك . اهم مميّزات مكتب سياسى خراسانى ؛
دو . فهرست آثار خراسانى ؛
سه . تبيين مراد از آثار سياسى ؛
چهار . مشخّصات مطالب سياستنامهء خراسانى و محدوديتهاى تحقيق .
نويسنده ، گفتگوى مفصّل در بارهء اهم مميّزات مكتب سياسى خراسانى را به جلد دوم كتاب مىسپارد ؛ امّا در مقدّمهء اين جلد ، پارهاى از ويژگىها و مختصّات انديشهء سياسى آخوند خراسانى را اينگونه برمىشمارد :
1 . ارتقاى نقش عقل در اجتهاد و سياست ؛ 2 . ضرورت محدود سازى قدرت ؛
هامش
( 1 ) . سياستنامهء خراسانى ، قطعات سياسى در آثار آخوند ملامحمّدكاظم خراسانى ، صاحب « كفايه » ، محسن كديور ، انتشارات كوير ، تهران : 1385 ، ص هفت و هشت