جمعبندى نظرات سياسى آخوند خراسانى پرداخته و سپس در طى نُه فصل ، متونى را از آخوند كه به نحوى با مسائل سياسى يا انديشههاى سياسى در ارتباط است ، با تصحيح و تحقيق آورده است . مقدّمهء كتاب ، 35 صفحه و اصل كتاب ، 381 صفحه است .
سياستنامهء خراسانى ، يك مقدّمه و دو بخش دارد : در بخش نخست كه حاوى هفت فصل است ، كليهء آراى فقهى - سياسى آخوند را كه به زبان عربى است ، در بر مىگيرد ؛ به اين ترتيب : ملازمهء عقل و شرع ، مسئلهء عدالت ، قاعدهء لا ضرر ، اجتهاد و تقليد ، مسئلهء ولايت فقيه ، ولايت عدول مؤمنين ، قضاوت ، جهاد ، نظارت و توقيت در وقف و خمس . برخى از اين مكتوبات ، نخستين بار چاپ و منتشر مىشود و اكثر آنها نخستين بار با تصحيح انتقادى منتشر مىشوند .
قسمت دوم كتاب ، مهمترين لوايح و تلگرافهاى وى كه به زبان فارسى است ، به ترتيب زمانى ، در هفت بخش ، از 1317 تا 1329 ق تنظيم شده است . ملاك گزينش اين مكتوبات ، محوريت فقه و انديشهء سياسى است . متن لوايح و تلگرافهاى برگزيده به طور كامل از مهمترين منابع دست اوّل عصر مشروطه ( جرايد فارسى داخل و خارج ايران و كتب معتبر تاريخ و ديگر اسناد ) نقل شده است .
مقايسهء روشمند سياستنامهء خراسانى با دو رسالهء اللئالى المربوطة فى وجوب المشروطة ، نوشتهء شيخ محمّد اسماعيل محلاتى و تنبيه الامّة و تنزيه الملّة نوشتهء ميرزا محمّد حسين نائينى ، از ديگر مباحث مهم كتاب است .
آراى سياسى مرحوم آخوند خراسانى ، از دو زاويه براى نويسندهء اين اثر اهميت ويژه دارد : زاويهء تاريخى و زاويهء انديشه و تحوّلات فكرى معاصر . به باور وى ، بدون آشنايى با مكتب سياسى خراسانى ، تاريخ معاصر ايران ، گنگ و پذيراى هر گونه تحريفى است . همچنين براى آنان كه به نحوهء حضور دين در صحنهء سياست مىانديشند و پاسدارى از گوهر دين را پاس مىدارند ، شناخت اين مقطع از تاريخ ايران و مواضع روشن آخوند خراسانى ضرورى است . نويسنده از اين كه نام يكى از
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 436
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص٤٣٦