خاطرهمحورى و حاشيههاى مكتوب
كتاب ديدگاههاى آخوند خراسانى و شاگردانش ، بر پايهء گفتگوهاى نويسنده با برادر پدربزرگش ، مرحوم شيخ آقابزرگ تهرانى ، كتابشناس بزرگ معاصر و شاگرد نامدار آخوند خراسانى تأليف شده است . كتاب با يادداشتى كوتاه در بارهء آخوند خراسانى و مهمترين سوانح زندگى و آثار وى آغاز مىشود . نيمى از اين يادداشت مختصر در بارهء وجههء سياسى آخوند و اقدامات وى در صحنهء سياست آن روز ايران است .
يادداشت دوم نويسنده ، در بارهء كتاب حاضر است ؛ با عنوان « در بارهء اين دفتر » . در اين پيش سخن ، مهمترين نكاتى كه خواننده بايد در بارهء اين اثر بداند ، يادآورى شده است . « 1 » مطالعهء دقيق اين يادداشت ، كمك بسيارى به خواننده در بارهء ماهيت كتاب و شيوهء تدوين و سمت و سوى آن مىكند . به دليل اهميت اين توضيحات و راهگشايى آنها ، خلاصهاى از يادداشت « در بارهء اين دفتر » را در زير مىآوريم : « 2 »
« هستهء اوليهء مطالبى كه در اين دفتر مىخوانيد ، پاسخهاى شيخ آقابزرگ تهرانى است به سؤالاتى كه من ( نوادهء برادر ايشان ) در باب ديدگاههاى سياسى استادشان ، آخوند خراسانى مطرح كردم . . . آن چه من از محضر فيضپرور ايشان به دست آوردم ، برايم با همهء دنيا برابرى مىكند ؛ از جمله آشنايى گسترده با كتاب و منابع و مؤلّفان و علماى شيعه و انديشهها و آثار آنان و بعدها افتخار همكارى با مصحّحان الذريعه براى تصحيح و تكميل بقيهء مجلّدات اين كتاب عظيم و آمادهسازى آن براى انتشار » . « 3 »
« من بنا به عادتى كه داشتم ، آن چه را از ايشان يا هر بزرگ ديگرى مىشنيدم ، يادداشت مىكردم . . . در سال 1358 ، حزب جمهورى اسلامى ايران ، مجلّهاى به نام عروة الوثقى منتشر مىكرد و از من خواست كه مقاله بدهم . اين فرصت را غنيمت شمردم كه به بازخوانى مشروطيّت بپردازم . به اين منظور ، يادداشتهاى بسيارى
هامش
( 1 ) . ديدگاههاى آخوند خراسانى و شاگردانش ، ص 31 - 43
( 2 ) . اين تلخيص ، همراه مختصرى تصرّف در برخى جملات ، براى پيوند مطالب به يكديگر است
( 3 ) . در الذريعه ، ج 21 و 25 ، از استاد ثبوّت و همكارى ايشان ياد شده است .