به خاك كشور اسلامى ، مىتواند تعارضات علما را بدون آن كه بر طرف سازد ، مسكوت گذارده و خود عاملى براى همگرايى و تعاملى سازنده ميان آنان باشد . در صورت بروز چنين حالتى براى يك كشور اسلامى ، جهاد براى همه مسلمانان امرى واجب شمرده شده است . مسئلهء « جهاد » بر عكس امر حكومت ، نزد علماى دو قرن اخير بسيار كمتر مورد مناقشه بوده است . « 1 » از اين رو ، جهاد مىتوانسته در تمامى زمانها و مكانها عامل وحدتبخش همهء مسلمانان باشد . در مورد آخوند و سيّد كاظم نيز تنها عاملِ تعامل ، همين تجاوزات همزمان نيروهاى انگليسى و روسى به مرزهاى جنوبى و شمالى كشور بود و با تدقيق در مواضع و ديدگاههاى آنها و نيز وضعيت تاريخى آن روز ايران ، كاملًا بديهى است كه در صورتى كه حادثهء اولتيماتوم روى نداده بود و تماميت ارضى ايران به مخاطره نيفتاده بود ، بسيار بعيد مىنمود كه تقابل آنان به تعامل بيانجامد .
كتاب نامه
الف . كتابها
230 . اسنادى در بارهء هجوم انگليس و روس به ايران ، محمّد تركمان ، تهران : دفتر مطالعات سياسى و بين المللى ، 1370 .
231 . اوراق تازهياب مشروطيّت و نقش تقىزاده ، ايرج افشار ، تهران : جاويدان ، 1359 .
232 . برگى از تاريخ معاصر : حياة الاسلام فى أحوال آية الملك العلّام ، آقانجفى قوچانى ، به كوشش : ر . ع شاكرى ، تهران : نشر هفت ، 1378 .
233 . تاريخ استقرار مشروطيّت ( مستخرج از روى اسناد وزارت امور خارجه انگلستان ) ، استخراج و ترجمه : حسن معاصر ، تهران : ابنسينا ، 1352 .
هامش
( 1 ) . قيد دو قرن اخير بدين خاطر است كه نظر علما و مجتهدان شيعه در باب جهاد در سدههاى ميانه با نظر علماى اين دو قرن ، تفاوتهاى اساسى دارد