10
8 وحدت در اصول ، تفاوت در روش : سيرى در روابط و مناسبات آخوند خراسانى و حاج شيخ فضل اللَّه نورى « 1 »
على ابو الحسنى ( مُنذِر )
چكيده
آخوند خراسانى و شيخ فضل اللَّه نورى ، در نهضت مشروطهء ايران ، در اصول و مبانى ، وحدت ؛ ولى در روش و تشخيص موضوع و شناخت ماهيت حقيقى جناحها و جريانها ، اختلاف نظر داشتند . اين اختلاف در پيش از مشروطه ، جنبش عدالتخانه ، پس ازتأسيس مجلس شورا ، دوران استبداد صغير ، و پس از فتح تهران ، قابل بررسى است .
كليدواژهها : آخوند خراسانى ، شيخ فضل اللَّه نورى ، مشروطه .
اختلاف شخص مرحوم آخوند خراسانى با حاج شيخ فضلاللَّه نورى ، در جريان مشروطه ، « عمدتاً » ( و نه البته تماماً ) بر سر « تشخيص موضوع » ، يعنى بر سر شناخت ماهيت حقيقى جناحها و مبدأ و مآل واقعى جريانات مؤثّر و دستاندركار مشروطه بود . و لذا وقتى كه مرحوم آخوند خراسانى به فاصلهء يك سال و اندى از شهادت حاج شيخ فضل اللَّه ، به هويّت فكرى و اعتقادى تقىزاده پى برد ( هر چند بسيار دير بود ) شديداً و صريحاً به مخالفت با او برخاست و حكم به فساد مسلك سياسى تقىزاده ، و لزوم عزل و انفصال وى از وكالت مجلس داد و چندى بعد نيز - چنان كه معروف است - عزم خويش را به آمدن به ايران جهت اصلاح امر مشروطه اعلام فرمود و به تمهيد
هامش
( 1 ) . روزنامهء جام جم ( پنج شنبه 17 مرداد 1387 ) ، ضميمهء « ايّام : ويژهء تاريخ معاصر » ، شمارهء 39 ، ص 2 و 3