( 1281 ق / 1864 م ) يعنى مدّت دو سال و چند ماه ، از درس فقه و اصول او استفاده كرد .
پس از وفات انصارى در محضر ميرزا محمّد حسن شيرازى ( د 1312 ق / 1894 م ) به تعلّم فقه و اصول پرداخت . از درس استادان ديگرى مانند سيّد على شوشترى ( د 1283 ق / 1866 م ) ، شيخ راضى نجفى ( د 1290 ق / 1873 م ) و سيّد مهدى قزوينى ( د 1300 ق / 1883 م ) نيز بهره گرفت .
در 1291 ق / 1874 م كه ميرزاى شيرازى از نجف به سامره رفت و در آن جا به تدريس پرداخت ، آخوند نيز مانند بسيارى از شاگردان استاد مدّتى در سامره ماندگار شد ، امّا پس از چندى ، به توصيهء ميرزا ، به نجف بازگشت و كار تدريس را آغاز كرد .
ميرزاى شيرازى آخوند را به فضل مىستود و طلّاب را به استفاده از درس او تشويق مىكرد . پس از درگذشت ميرزا ، حوزهء سامره از رونق افتاد و همهء نظرها بار ديگر به سوى حوزهء نجف و زعيم آن معطوف شد . آخوند خراسانى ، به عنوان جانشين ميرزاى شيرازى و بزرگترين مرجع تقليد عالم شيعه مشخّص گرديد . علما و طلّاب از همهء نقاط جهان تشيّع به سوى نجف روى آوردند و در مجلس درس او شركت كردند . بويژه تعداد شركتكنندگان در درس اصول او به قدرى زياد بود كه تا آن زمان مانند آن شنيده نشده بود . اين تعداد را در آخرين دورهء درسى اصول آخوند ، از 1200 تا 2200 تن گفتهاند كه بنا بر اقوال گوناگون ، بيش از 100 يا 400 تن از ايشان مجتهد مسلّم بودهاند .
آخوند در عين اشتغال دائم به كارهاى علمى و تربيت طلّاب و ادارهء حوزهاى كه در حال رونق روزافزون بود ، رويدادهاى سياسى ايران را نيز با دقّت دنبال مىكرد .
نشانههايى حاكى از ابراز مخالفت وى با اخذ وام توسّط مظفر الدين شاه از روسيهء تزارى و تلاشهاى او در راه روشن ساختن اذهان مردم نسبت به پيامدهاى اين گونه اقدامات وجود دارد . امّا شهرت آخوند به عنوان رهبر سياسى از دوران فعاليت شديد وى در جنبش مشروطيّت آغاز شد . آخوند به همراه دو تن از مجتهدان بزرگ معاصر
شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — صفحة 132
مساهمون: مهدى مهريزى وهادى ربانى
ص١٣٢