به دروغگويى و افترا بر خدا و پيامبرش مشهورند و هيچ اعتمادى برگفتههاى آنان نيست . . .
از اين رو لازم ديدم آن كتاب را از آنچه مايهء عيب و زشتى آن است پاك كنم و تمام مطالب آن را بر اصولى محكم استوار سازم كه شك و ترديد در آن راه نداشته باشد ، و در برخى از بابهاى آن روايات مناسب هر باب را كه از اهل بيت - عليهم السّلام - و پيروان آنان نقل شده و از اسرار و حكمى است كه به آنها اختصاص دارد بر آن بيفزايم ، و بعضى از مباحث آن را با منظّم كردن مطالب و حذف زوايد خلاصه كنم تا رغبت خوانندگان به مطالعهء آن افزون شود . همچنين لازم ديدم برخى از بابهاى طولانى آن را به فصلهاى كوتاهتر تقسيم كنم تا موجب خستگى مطالعهكنندگان نگردد ، بى آنكه در ترتيب ابواب و فصول آن تغييرى ايجاد كنم و چيزى از آنها را مقدّم يا موخّر بدارم و نيز تا حدّ ممكن در بيان الفاظ و عبارات آن تصريف نكردهام ، زيرا عبارات آن در نهايت خوبى و استحكام است .
فيض در المحجّة هيچ تغييرى در ترتيب ابواب كتابهاى احياء علوم الدين نداده است جز اينكه در ربع عادات به جاى " آداب السماع والوجد " كتاب طولانى و پر حجم " آداب الشيعة و اخلاق الامامة " را نشانده است . چرا كه سماع و وجد را از مذهب اهل بيت - عليهم السلام - نمىداند . همچنين ، گرچه نام كتاب قواعد العقايد - كتاب دوم از ربع عبادات - را بر جاى نهاده و به جاى آن ، كتاب ديگرى ننشانده است ، امّا در مضمون كتاب بيشترين تصرّف را نموده است و جز اندكى از سخنان غزالى در باب اوصاف علم كلام و رويكرد تدريجى به ارشاد خواص وعوام ، بقيّه كتاب را موافق عقايد شيعه اماميّه نگاشته است و در جايى كه غزالى خواننده را براى دانستن حداقل لازم اعتقادات حق و ادلّه آنها به الرّسالة القدسية و كتاب الاقتصاد فى الاعتقاد خود ارجاع مىدهد ، فيض به عوض آنها از دو كتاب خويش ، منهاج النّجاة و علم اليقين نام مىبرد وخواننده را به خواندن آنها اشارت مىكند .
از اينها كه بگذريم ، سبك فيض در بازنويسى بقيهء كتاب احياء علوم الدين چنين است كه گاهى نكته مهمى را كه با آن موافق نبوده ، ابتدا از غزالى آورده وآنگاه خود با ذكر اقول به ردّ و تصحيح آن پرداخته است و يا نكتهء صوابى را پس از اقول ، بسط داده و از طريق
كتابشناسى فيض كاشانى ( فارسى ) — صفحة 262
مساهمون: محسن ناجي نصرآبادى
ص٢٦٢