اينها همه دليل است بر اينكه « 1 » آفرينندهء همه يكى است كه اگر متعدد بودى صنايع اين اتصال نداشتى و تدبيرات اين چنين تمام و به كمال « 2 » نبودى و موجودات اين چنين با هم نساختى و به كار يكديگر نپرداختى .
بلكه هر يك ديگرى را ضد شدى * وين زمين و آسمان فاسد شدى
چنان كه مىفرمايد :
« لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا »
« 3 » . و نيز صنع هر الهى از صنايع آلههء ديگر ممتاز بودى و هر يك بر آن ديگر تفوّق نمودى ؛ چنان كه فرمود :
« إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ »
« 4 »
.
و نيز اگر خداى ديگر مىبود او نيز كتب و رسل مىفرستاد و بندگان را به عبوديّت خود دعوت مىكرد و آثار ملك و سلطنت او هويدا و صنايعش پيدا مىشد ؛
« هذا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي ما ذا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ »
« 5 »
.
و چون اينها نيست ، يقين شد كه يكى است ؛ چنان كه خود فرموده و خود را به آن ستوده و يك يك از انبيا و رسل از آن خبر داده و در جبلّت هر ذره از ذرات شهادت به آن نهاده ؛
فَفِي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ * تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَاحِدٌ
* * *
هامش
( 1 ) . نسخهء « م » : « دليل است كه » .
( 2 ) . نسخهء « م » : « تمام با كمال » ؛ نسخهء « ث » : « تام و باكمال » .
( 3 ) . در حاشيهء نسخهء « ق » و « خ » : « اگر بودى در آسمان و زمين خدايان ديگر به جز خداى يگانه به حق ، هر آينه آسمان و زمين فاسد شدى » . انبيا ، آيهء 22 .
( 4 ) . در حاشيهء نسخهء « ق » و « خ » : « در اين هنگام هر خدائى با خلق خود جدا شدى و كنارى گرفتى و تفوّق نمودى بعضى بر بعضى . منزه است خداى جلّ و عزّ از آنچه او را وصف مىكنند » . مؤمنون ، آيهء 91 .
( 5 ) . اين همه آفريدهء خداست ، حال شما ( مشركان ) بگوييد آنان كه به جز خدا ( معبود شما ) هستند در جهان چه آفريدهاند ؟ ( هيچ نيافريدهاند ) بلكه ستمكاران ( مشرك كه آنها را شريك خدا گرفتند ) دانسته در گمراهى آشكار هستند ؛ سورهء لقمان ، آيهء 11 .