قيّمة فوق ما جمع فيه من الرّوايات الاثريّة المتكاثرة . 75
در واقع ، شخصيت ادبى و علمى ابن جرير تفسيرش را مرجع با ارزشى از مراجع تفسير روائى قرار داده است . ترجيحات مختلف او بر پايهء نظريات با ارزش ادبى و علمى مبتنى است علاوه بر آنكه در اين كتاب روايات منقول فراوانى را فراهم آورده است .
ذهبى سپس مىگويد : اجمالا بهترين سخنى كه اين كتاب [ يعنى تفسير طبرى ] از رهگذر آن توصيف شده بيانى است كه داودى از ابى محمد عبد اللّه بن احمد فرغانى از كتاب تاريخ او نقل كرده است .
: * فرغانى :
فرغانى در مقام توصيف تفسير طبرى گفته است :
فتمّ من كتبه كتاب تفسير القرآن ، و جوّده ، و بيّن فيه أحكامه ، و ناسخه و منسوخه ، و مشكله و غريبه ، و معانيه ، و اختلاف اهل التّأويل و العلماء فى أحكامه و تأويله و الصّحيح لديه من ذلك ، و اعراب حروفه ، و الكلام على الملحدين فيه ، و القصص ، و اخبار الامّة و القيامة ، و غير ذلك ممّا حواه من الحكم و العجائب كلمة كلمة ، و آية آية من الاستعاذة الى ابى جاد . فلو ادّعو [ ادعى ] عالم ان يصنّف منه عشرة كتب كلّ كتاب منها يحتوى على علم مفرد و عجب مستفيض لفعل . 76
از ميان كتابهاى طبرى تفسير او كامل شد [ يا آن را كامل ساخت ] و آن را خوش و مرغوب پرداخت و در آن احكام قرآن ، ناسخ و منسوخ ، مشكل و غريب ، معانى قرآن ، و اختلاف اهل تفسير و علما را در احكام و تفسير و نيز رأى صحيح را از ديدگاه خود بيان كرده و راجع به قواعد عربى سخنان قرآن را گزارش نموده و دربارهء كسانى كه در مورد قرآن دچار الحاد و انكار شدند و داستانها و گزارشهاى مربوط به امتها و قيامت و جز آنها از سخنان سرشار از حكمتها و شگفتيها را كلمه به كلمه و آيه به آيه از استعاذه تا « ابى جاد » ( محاسبات ابجدى ) مطرح ساخته است . پس هرگاه دانشمندى مدعى شود كه از درون اين كتاب مىتواند ده كتاب بپردازد كه هر يك حاوى دانشى مستقل و جداگانه و كتابى شگفت و سرشار باشد ، مىتواند به انجام چنين كارى توفيق يابد .
ما آن مجال و فرصتى كه بتوانيم طى آن طبرى را در ترازوى سنجش قرار دهيم و با محك نقد ، شخصيت علمى او را ارزيابى كنيم در اختيار نداريم ؛ بهويژه كه مطالعهء آثار مكشوف و يا احيانا ناشناختهء او زمانى به ظرفيت يك عمر را طلب مىكند تا در فهم و درك آثارش توفيق يابيم . بخصوص كه اين بىبضاعت را
يادنامه طبرى ( فارسى ) — صفحة 57
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص٥٧