بنابراين چون تفاوت متن و ترجمه بيش از حد است و بلعمى نيز مرد بىشخصيت و نامتعهدى نبوده است و مطالبى در كتاب يافت مىشود كه به ناسخان نيز نمىتوان نسبت داد چون در همهء نسخ وجود دارد پس روشن مىشود كه ترجمهء تاريخ طبرى از روى يكى از صورتهاى تحريف يافتهء آن كتاب توسط بلعمى فراهم آمده است ، و آنچه از بغداد به خراسان رسيده يكى از همان نسخههاى دستكارى شده بوده است .
در مورد تفسير نيز وضع بر همين منوال بلكه به مراتب بدتر است ، امّا با همهء اينها نبايد ارزش ادبى و فوائد لغوى و هنرى اين آثار را از نظر دور داشت ، چه حتى صورتهاى محرّف كتاب هم حاوى بسيارى از مايههاى ادبى و شعرى است بويژه در ادبيات تمثيلى فارسى منبع اصلى و اساسى ، همين متون است كه از بركت وجود امثال طبرى براى ما بيادگار مانده است .
يادداشتها :
شرح
( 1 ) - ابن النديم ، الفهرست ، ترجمه رضا تجدّد ، چاپ دوم ، تهران ، 1346 ، 424 - 427 . ابن اثير ، تاريخ الكامل ، ذيل حوادث سنه 310 ، چاپ مصر .
( 2 ) - ابن خلكان ، وفيات الاعيان ، بيروت ، 191 - 192 .
( 3 ) - مسعودى ، مروج الذهب ، چاپ دوم ، تهران ، 1970 ، 1 / 21 - 10 .
( 4 ) - خوانسارى ، روضات الجنات ، قم ، 1393 ق ، 7 / 293 - 395 .
( 5 ) - ابن خلكان ، همان مأخذ ، 4 / 401 . ابن اثير ، الكامل ، 7 / 162 .
( 6 ) - ياقوت حموى ، ارشاد الاريب ، نقل از روضات الجنات 7 / 294 .
( 7 ) - الفهرست ، 70 و 102 .
( 8 ) - ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسى ، الفهرست ، چاپ افست ، دانشگاه مشهد ، 1351 ، 281 .
( 9 ) - ابن اسفنديار ، تاريخ طبرستان ، كلاله خاور ، 122 - 123 و 130 .
( 10 ) - وفيات الاعيان 2 / 291 - ريحانة الادب 5 / 152 .
( 11 ) - روضات الجنات 7 / 294 - 295 .
( 12 ) - ابن خلكان همان مأخذ ، 401 و ابن اثير همان مأخذ ، 7 / 162 .
( 13 ) - خوارزمى ، مفاتيح العلوم ، مقدمه كتاب ص 1 متن عربى - و ترجمه حسين خديوجم - بنياد فرهنگ 1347 .
( 14 ) - ذبيح اللّه صفا ، تاريخ ادبيات ايران ، ج 1 تهران ، 1338 ، 209 - 214 .
( 15 ) - قاضى نور اللّه شوشترى ، مجالس المؤمنين ، انتشارات اسلامية تهران - 1354 ، 1 / 491 .