سوم آنكه ترتيب و تنظيم جايگاه سورهها به سبك موجود در مصحف ، كه از سوره حمد آغاز و به سوره ناس ختم مىگردد ، از سوى چه كسى انجام گرفته است ؟
آيه در لغت به معناى علامت ، نشانه و دلالت است . اين كلمه در قرآن داراى كاربردهاى متعددى همچون نشانه روشن ( معجزه ) منشأ پند و عبرت ، ساختمان و برج بلند است :
وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ
« 1 » ،
فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً
« 2 » ،
أَ تَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ
. « 3 » همچنين در يك اصطلاح خاص ، بر جملات و قطعات قرآن كه مركب از مقدارى حروف و كلمات است و كوچكترين واحدهاى قرآنى است اطلاق آيه شده است :
تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ
. « 4 » اين اصطلاح كه ويژه آيات تشريعى و مربوط به خود قرآن است ، در عصر پيامبر اكرم و ائمه عليهم السّلام رايج و متعارف بوده است . از انس نقل شده است كه رسول خدا فرمودند :
هر كس صد آيه از قرآن را بخواند از غافلان به شمار نمىآيد . « 5 »
بنا بر رأى مشهور نخستين آيات نازل شده ، آيههاى آغازين سوره علق
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ . . .
ما لَمْ يَعْلَمْ
. و آخرين آيه ، آيهء 281 سوره بقره است ، يعنى :
وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ
.
تجلّى وحى الهى در قالب واژگان عربى
همان گونه كه پيشتر يادآور گرديد از متن قرآن كريم صراحتا استفاده مىشود كه تفصيل يا بى و تفريق قرآن در قالب الفاظ معين و تركيب جملات و آيات از ناحيه وحى خداوند است و پيامبر هيچ نقشى در آن نداشته است :
هامش
( 1 ) اسراء / 101 .
( 2 ) يونس / 92 .
( 3 ) شعراء / 128 .
( 4 ) لقمان / 2 .
( 5 ) بحار الانوار ، ج 92 ، ص 199 .