بعضى از روايات عبارت ( من قريب ) به زودتر از مرگ تفسير شده است و گويا منظور اين است كه تا پيش از مرگ توبه كند و اگر با رسيدن نشانههاى مرگ توبه كرد قبول نيست . اگر منظور اين باشد جمله بعدى ( و ليست التوبة ) توضيح آن خواهد بود .
3 - توبه بايد هنگامى باشد كه انسان قدرت انتخاب و اختيار و آزادى عمل داشته باشد اما اگر انسان به مرحلهاى رسيد كه با مرگ دست به گريبان شد و آثار آن را معاينه و مشاهده كرد ، ديگر فرصتى براى توبه نيست و توبه در اين دم آخر مقبول درگاه الهى نخواهد بود .
4 - توبه كسانى كه كافر از دنيا مىروند قبول نيست بنابراين پشيمانى كفار در عالم برزخ و يا در روز قيامت سودى به حال آنها نخواهد داشت .
شبيه آياتى كه خوانديم آيه ياد شده در زير است :
أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ
« 1 »
همانا اگر كسى از شما از روى جهالت كار بدى كند آنگاه توبه نمايد و خود را اصلاح سازد ، به درستى كه خداوند آمرزنده و بخشنده است .
در اين آيه شرط ديگرى براى قبولى توبه آمده است و آن عبارت است از اصلاح حال شخص كه بايد بعد از توبه انجام گيرد و شايد اين شرط اشاره باشد به اينكه توبه كننده بايد تصميم قطعى بگيرد كه ديگر به سوى گناهى كه از آن توبه كرده بازنگردد و آن را تكرار نكند . البته قيد اصلاح بعد از توبه در آيات ديگرى نيز آمده است كه ما آنها را نياورديم .
از بعضى از آيات چنين استفاده مىشود كه اگر توبه با شرائط لازم انجام بگيرد ، قبولى آن از سوى خداوند حتمى است زيرا در اين آيات ، خداوند بهطور قطعى وعدهء قبول توبه را مىدهد :
هامش
( 1 ) - سوره انعام ، آيه 54 .