بدانك - مناظرهء ابراهيم بنا بر دو دليل بوذ : يكى حدوث نفوس بشرىّ آنجا كى گفت :
الَّذِي يُحْيِي وَ يُمِيتُ
. و يكى احوال فلكىّ آنجا كى گفت :
فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ
. و مناظرهء موسى هم بنا برين دو دليل بوذ . امّا حدوث نفوس بشرىّ آنجا كى گفت :
رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ
. و امّا احوال فلكىّ آنجا كى گفت :
رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ
. سليمان عليه السلم ، همين دو دليل گفت :
يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ
. اشارت بوذ بحوادث فلكىّ . و الارض اشارت بوذ بحوادث ارضىّ سؤال - اگر كسى گويد جرا در مناظرهء ابراهيم - و موسى عليهما السّلم دلايل ارضىّ مقدّم بوذ ، و در مناظرهء سليمان دلايل فلكىّ .
جواب - به جهت آنك جون فرعون - و نمرود هر دو دعوى خدائى « ( مى ) » كردند ، لاجرم دلايل ارضىّ مقدّم داشتند ، و قوم بلقيس آفتاب برست بوذند ، لاجرم دلايل فلكىّ مقدّم داشتند .
امّا مقامات بيغمبر عليه السّلم در دلايل توحيد - و تنزيه ، و مناظرات او با مخالفان در اصول « ( دين ) » ، سخت بسيارست . و ما بعضى « [ را ] » از آن ياذ كنيم .
مقام اوّل - آنست كى اوّل بار كى وحى بر وى نازل شذ ، اين بوذ كى :
اقْرَأْ
« 1 »
بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ . خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ
هامش
( 1 ) - گفتار درست همين است كه مصنّف آورده - و از حضرت باقر ع نيز روايت شده است . ولى گروهى فاتحة الكتاب را نخستين سورهء دانستهاند - كه نازل شده ، و برخى - المدّثّر - و بعضى بسمله را . - نگاه كنيد بتفسير على بن ابراهيم . و الإتقان ج : 1 ص 24 - 26 . و ساير تفاسير كه سابقا نامبرديم .