و قرآن صورت حكم علم محيط به اشياء است - با اختلاف طبقات موجودات و لوازم آنها از احوال و افعال و نسبتها و اضافات در هر عالمى - اين را نيك بفهم . پايان سخن حضرت شيخ قدس سره .
346 / 4 چون اين را دانستى حال بدان كه فرمان حق تعالى در قلم اعلا عبارت است از استجلاى او و شهودش در « عماى » خود و نفس رحمانى ؛ از جهت آنكه « عما » مجلاى باطن حق تعالى است و اولين تعينات وجود او در اولين مجالى ممكن او - به واسطهء موقوف نبودن كمال استعداد آن بر شرط و يا شروط و يا واسطهاى - پس در آن ( قلم اعلا ) آنچه را كه در « عما » از تعينات علمى به واسطهء صور وجودى در عالم ارواح و اجسام آشكار مىشود مشاهده مىكند ، يعنى آنچه را كه به واسطهء ايجاب علمى و عدم اصلى - يعنى حكم ازلى - موجب ظهور مىشود ، خواه مقدّر بر تعيّن باشد ، مانند مستعد به استعدادهاى غير مجعول ، و يا غير مقدّر - جز به اصول و متبوعات آن ( حكم ازلى و ايجاب علمى ) - باشد ؛ مانند مستعد به استعدادهاى مجعول .
347 / 4 اگر گويى : چگونه دربارهء قلم اعلا گفته كه اولين تعينات وجود حق در اولين مجالى ممكنى است ؟ در حالى كه در تفسير در جايى گفته : اولين عوالم متعيّن از « عما » عالم مثال است و پس از آن عالم تهيّم و سپس قلم . و در جاى ديگر فقط فرشتگان مهيّم را بر قلم پيشى داده ، چنانكه گفته : آنچه كه پس از آن است شهود خداوند سبحان است مر خودش را در مرتبهء ظاهرى اوّلينش به اسماء اصليش كه همان « عما » است ؛ ( اين ) مرتبهء شهود ظاهر خودش است در مرتبهء غير ، بدون اينكه آن غير ؛ خودش را درك كند ، و نيز آنچه را كه بدان ظاهر شده ؛ يعنى به واسطهء نزديكى نسبت و پيمانش از آنچه كه از آن امتياز يافته ؛ و نيز به واسطهء غلبهء حكم غيب حق و احديت تجلى ، و اين صفت مهيّمان در جلال و عظمت حق تعالى است . پس از آن مرتبهء شهود ظاهر خودش است در مرتبهء غير كه در شهادت از آن امتياز دارد ، تا حكم غيب در هر نسبتى كه تعيّنش از آن آشكار شده - به حسب ثبوت آن ( نسبت ) در علم - ظاهر گردد ، لذا به واسطهء اين تجلى عين خود ؛ و آنچه را كه از آن امتياز دارد و آنچه را كه بدان از غير خود امتياز دارد ؛ درك مىكند - پايان سخن حضرت شيخ قدس سره - حال موافقت ( بين اين دو سخن ) چگونه مىشود ؟
مصباح الأنس ( پيوند استدلال و شهود در كشف اسرار وجود صدرالدين قونوى ) ( فارسى ) — صفحة 416
مساهمون: محمد بن حمزة الفناري ( ابن الفناري )
ص٤١٦