يكتا است ( 16 - رعد )
هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ
، يعنى : همو اول و آخرو ظاهر و باطن است ( 3 - حديد ) و بيان رسول خدا صلى الله عليه و آله : كان الله و لم يكن معه شئى ، يعنى :
خدا بود و با او هيچ چيز نبود ، مىباشد و زبان تأخر :
إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ
، يعنى : اگر خداى را يارى كنيد يارىتان كند ( 7 - محمد ) و :
سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ
، يعنى : به زودى خداى سزاى وصف ( ناحق ) شان را مىدهد ( 139 - انعام ) و بيان رسول خدا صلى الله عليه و آله : ان الله لا يمل حتى تملّوا ، يعنى : خداوند ملول و دلتنگ نمىشود تا آنكه شما ملول شويد ، و : من عرف نفسه فقد عرف ربه ، يعنى : هر كه خود را شناخت خداى خويش را شناخته است ، و : من تقرّب الى شبرا تقربت اليه ذراعا . . . تا پايان حديث ، يعنى : هر كس يك وجب به من نزديك شود من به او يك ارش نزديك مىشوم . . . تا پايان حديث مىباشد .
784 / 3 و اما مجموع ( معنى ) كه متعيّن بين سه است آن چيزى مىباشد كه بدان اسم از ديگر اسماء - يعنى از معنايى كه بدان اختصاص دارد - امتياز مىيابد ، و اما امرى كه شامل و فراگير معانى اسماء الهى است ؛ يعنى معنى كلى كه جامع و فراگير نسبتهاى وجود است عبارت است از الوهيت كه فراگير تمام نسبتهاى اسمائى و صفاتى است ، و امرى كه شامل و فراگير نسبتهاى ماهيت است عبارت از عبوديت مىباشد ، و نسبتى كه جامع احكام فعلى است و آن خود لازم اولى است مقام وجوب است ، و نسبتى كه جامع احكام انفعالى است و آن خود لازم دومى است مرتبهء امكان است .
785 / 3 اگر گويى : اينجا اين طور مفهوم است كه همان نفس اقتران اسم ناميده مىشود و اين مخالف آن چيزى است كه در جايى از تفسير گفته : هر تميّز و تعددى كه تعقل شود ؛ به گونهاى كه از آن ( تعقل ) حقيقت امر اصلى امتياز دهنده دانسته شود - با اين كه تميّز به مرتبه بر تعدد پيشى دارد - همان اسم است ، زيرا آن ( اسم ) نشانه و راهنماى بر اصل است و تميّز و تعدد ؛ دو حكم آن ( اسم ) اند ، و لفظى كه دلالت بر معنى امتياز دهنده ؛ كه خود دلالت بر اصل دارد بكند ؛ آن اسم اسم است .
786 / 3 و باز در تفسير گفته : هر چه كه در وجود ظاهر گشته و از غيب امتياز پيدا كرده - با آن همه اختلاف انواع ظهور و امتياز - همان اسم است ، اين سخن حضرت شيخ قدس سره بود .