نشود . . . فتوت جزوى است از تصوف . . . جوانمرد پيوسته شادمان وخوشدل باشد ومشفق وناصح خلق خدا در مصالح دين ودنيا وبمهمات ديني ودنيوي ايشان بىتكلف قيام نمايد وچنانكه خود بكسب كمالات مشغول باشد ، تمامت رفقا وأصحاب را بر آن دارد وايشان را در آن ممد ومعاون باشد . « 1 »
خلاصه ، رابطهء فتوت وتصوف به اندازهاى محكم بوده كه بزرگان متصوفهء إيران همواره تصوف را براي خواص وجوانمردى را براي عوام ميدانستهاند وهردو را بأهم ترويج ميكردهاند » « 2 » والبتة هرچند قبلا نيز گفتيم كه نبايد رابطهء مزبور را منحصر به فرقهء ملامتيه دانست ولى باز هم صوفيه وملامتىهاى بزرگ وقتي كه از جوانمردان ذكرى مىكنند ، مراد ايشان بيشتر ملامتىهاى جوانمرد ميباشد . يعنى ملامتىهائى كه جوانمرد هستند يا جوانمردان ملامتى بطور صفت وموصوف ، نه صرفا جوانمرد ، واين مطلب از آثار ملامتىها پيدا است . بنابراين ذكر فتوت وجوانمردى كه در أحوال وآثار ملامتىها آمده ، صرفا مربوط به مسلك وتشكيلات جوانمردى نميباشد . با اين همه ، ملامت وفتوت وتصوف ارتباط بسيارى داشتهاند واين مطلب از سخنان بزرگان فتوت نيز كه ذيلا نقل ميشود آشكار است وبا ملاحظهء اين سخنان روشن مىشود كه فتوت اسلامى در آغاز كار به اسلام وتصوف خيلى نزديك بوده وأصول وعقايد مشتركى اين سه را به يكديگر پيوند مىداده وبعدها بمرور أيام شاخ وبرگ پيدا كرده ودر ميدانهاى سياست واجتماع وارد شده وبصورتهاى گوناگون درآمده است . ظاهر است كه اين تطور وتحول ودگرگونى فقط به مسلك فتوت اختصاص نداشته وخود دين اسلام ومسلك تصوف وسائر مكتبها ونحلهها هم دچار اين تحولها شده است .
سخنان بزرگان در حقيقت فتوت :
1 - شيخ حسن بصرى مىگويد كه خداى تعالى درين آيهء كريمه همهء أوصاف فتيان را جمع كرده است كه « 3 »
« إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ
هامش
( 1 ) - نفائس الفنون ، ج 2 ، ص 112 ، 114 .
( 2 ) - سرچشمهء تصوف در إيران ، ص 132 .
( 3 ) - قرآن مجيد ، النمل آيهء 90 .