آنچه در بالا آمد ، خلاصه رخدادى است كه سيرهنويسان و محدثان آن را ضمن حوادث روزهاى آخر عمر پيامبر اسلام نقل كردهاند . « 2 » گرچه اين حادثه ، در برخى از منابع ، با حذف و تحريف آمده و گاهى نام گويندهء سخن اهانتآميز در مورد پيامبر را حذف يا سخن او را نقل به مضمون كردهاند و گاهى به دفاع و عذرتراشى براى او پرداختهاند ، اما ملاحظهء مجموع شواهد ، نشان مىدهد كه اين اقدام پيامبر ، در تداوم سلسله اقدامات او در جهت معرفى على عليه السلام براى جانشينى و جلوگيرى از بلاتكليفى مسلمانان در مورد رهبرى پس از ارتحال خود بود ، و اگر بعضى از حاضران به نحوى از نوشتهشدن وصيتنامه جلوگيرى كردند ، به اين علت بود كه به آنچه مىخواست رخ دهد پى برده بودند . عبدالله بنعباس ، با توجه به اين نكته و با اشاره به حادثه آن روز ، با تأسف مىگفت : [ روز پنجشنبه ] چقدر دردناك بود كه پيامبر فرمود : « براى من كاغذ و دواتى بياوريد تا چيزى بنويسم كه بعد از آن گمراه نشويد ، اما گوش نكردند . . . . » « 1 » چون اين قضيه ، مشهور و بلكه از مسلمات تاريخ اسلام است و گذشتگان و معاصران ، آن را نقل و در حد كفايت دربارهء آن بحث كردهاند ، به همين مقدار اكتفا مىكنيم و در مورد نقد و تحليل آن و برخى عذرتراشيهاى ناموجه و پاسخ برخى ابهامها و پرسشهايى كه در اين باره مطرح است ، به منابع ارجاع مىدهيم . « 2 »
تاريخ اسلام ( از جاهليت تا رحلت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله وسلم ) — صفحة 332
مساهمون: مهدى پيشوايى
ص٣٣٢
هامش
( 2 ) . بهعنوان نمونه ر . ك : صحيح بخارى ، تحقيق الشيخ قاسم السماعى الرفاعى ؛ ( بيروت : دارالقلم ، ط 1 ، 1407 ) ، ج 1 ، كتاب العلم ، باب كتابة العلم ( باب 82 ) ، ج 112 ، ص 120 و ج 6 ؛ المغازى ، باب 199 ، ص 317 - 318 ؛ صحيح مسلم ، بشرح الامام النووى ، ج 11 ، باب ترك الوصية لمن ليس له شىء يوصى فيه ، ص 89 ، الطبقاتالكبرى ، ( بيروت ، دارالصادر ) ، ج 2 ، ص 242 ، ابنابىالحديد ، شرح نهجالبلاغه ، به نقل از ابوبكر جوهرى در كتاب سقيفه .
( 1 ) . لما اشتد بالنبى صلى الله عليه و آله وجعه قال ائتونى بكتاب اكتب لكم كتاباً لا تضلوا بعده قال عمر إن النبى صلى الله عليه و آله غلبه الوجع و عندنا كتاب الله حسبنا فاختلفوا و كبر اللغط قال قوموا عنى و لا ينبغى عندى التنازع فخرج ابنعباس يقول ان الرزية كل الرزية ما حال بين رسول الله صلى الله عليه و آله و بين كتابه . ( صحيح بخارى ، ج 1 ، ص 120 ؛ ر . ك : الطبقاتالكبرى ، ج 2 ، ص 244 . )
( 2 ) . بهعنوان نمونه به منابع يادشده در زير مراجعه شود : الطرائف فى معرفة مذاهب الطوائف ، ابنطاووس ، على بن موسى ، ( قم : مطبعة الخيام ) ، ج 2 ، ص 431 - 435 ؛ النص و الاجتهاد ، شرف الدين ، سيد عبدالحسين موسوى ، ( بيروت : دارالنعمان ، ط 3 ، 1384 ه . ق ) ، ص 162 - 177 ؛ جعفر سبحانى ، فروغ ابديت ، ( قم : مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى ، چ 5 ، 1368 ) ، ج 2 ، ص 493 - 500 ؛ مصطفوى ، حسن الحقائق فى تاريخالاسلام و الفتن و الاحداث ، ص 129 - 135 ؛ يوسف غلامى ، پس از غروب ، ( قم : دفتر نشر معارف ، ج 1 ، 1380 ) ، ص 38 - 53 . محمدحسين هيكل ، حياة محمد ، ( قاهرة : مكتبة النهضة المصرية ، ط 8 ، 1963 ) ، ص 501 ؛ شرح امام نووى بر صحيح مسلم ( چاپ شده با اصل صحيح مسلم ) ، ج 11 ، ص 89 - 93 .