شد . « 1 » در اين زمينه كافى است بدانيم كه همراهان پيامبر در اين سفر از هزار و هشتصد تن تجاوز نمىكرد ، درحالىكه دو سال بعد در فتح مكه تعداد سربازان اسلام بالغ بر دههزار نفر بود . امام صادق عليه السلام با توجه به اين تغيير چشمگير اوضاع به نفع اسلام مىفرمود : « هنوز مدت [ دو سالهء آرامش و ] صلح سپرى نشده بود كه نزديك بود اسلام تمام مكه را فراگيرد . » « 2 » 3 . دشمنىها و كارشكنىهاى قريش و حملات نظامى آنها فرصت تبليغ گسترده در داخل و خارج جزيرةالعرب را به پيامبر نمىداد ؛ اما پس از انعقاد پيمان صلح ، رسول خدا موفق شد دشمنان اطراف مدينه را پاكسازى نموده ، هيأتهاى تبليغى متعددى به مناطق مختلف بفرستد . چنانكه خواهيم گفت دعوت سران و زمامداران آن روز جهان به اسلام پس از صلح حديبيه صورت گرفت . 4 . اين پيمان به نوعى موجب فتح مكه گرديد ؛ زيرا به موجب بند چهارم پيمان ، پيوستن قبايل به قريش يا مسلمانان ، آزاد اعلام شده بود و قبيلهء « خُزاعه » با مسلمانان متحد شده بودند و قريش با حمله به اين قبيله پيمان را نقض كردند و به دنبال آن پيامبر صلى الله عليه و آله اقدام به فتح مكه كرد . اين پيمان با توجه به اين آثار و نتايج درخشان ، پيروزى بزرگى براى مسلمانان به شمار مىآمد ، چنان كه سورهء « فتح » در بازگشت از حديبيه ، در راه مدينه ، بر پيامبر نازل شد « 3 » و خداوند اين صلح را « فتح آشكار » اعلام كرد . « 4 »
تاريخ اسلام ( از جاهليت تا رحلت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله وسلم ) — صفحة 267
مساهمون: مهدى پيشوايى
ص٢٦٧
هامش
( 1 ) . ابنهشام ، پيشين ، ج 3 ، ص 336 ؛ طبرى ، پيشين ، ج 3 ، ص 81 ؛ حلبى ، پيشين ، ج 2 ، ص 721 .
( 2 ) . طبرسى ، اعلامالورى ، ص 98 ؛ مجلسى ، بحارالانوار ، ج 20 ، ص 363 .
( 3 ) . ابنسعد ، پيشين ، ج 2 ، ص 104 ، 105 ؛ ابنهشام ، پيشين ، ج 3 ، ص 334 ؛ طبرسى ، اعلامالورى ، ص 98 ؛ حلبى ، پيشين ، ص 714 .
( 4 ) . « إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتحاً مُبِيناً . »